Του Αντώνη Κολιάτσου(*)

Πολλούς από αυτούς, συχνά τους βλέπουμε στις ασπρόμαυρες ελληνικές ταινίες, που παίζουν οι τηλεοράσεις μας…. Κάποιους τους αναζητούμε στις βιβλιοθήκες των σπουδαίων βιβλίων που έχουν συγγράψει…Άλλους τους θαυμάζουμε για τις σπουδαίες δημιουργίες τους, στις εκθέσεις έργων τέχνης…. Και τους περισσότερους τους ευγνωμονούμε, γιατί με την δημοσιογραφική πένα τους, μας έδωσαν τις αυθεντικές περιγραφές συγκλονιστικών γεγονότων της εποποιίας του 40, των οποίων. υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες.

Την ώρα που γράφονται οι γραμμές που ακολουθούν, είναι παραμονές της επετείου του μεγάλου «ΟΧΙ» στον Ιταλό εισβολέα. Πρόκειται για ένα «εθνικό μνημόσυνο», των επώνυμων ή λιγότερο γνωστών διανοούμενων, καλλιτεχνών, πολιτικών, και δημοσιογράφων, οι οποίοι «υπείκοντες» στη φωνή του καθήκοντος, έδωσαν το «παρών» στην πρώτη γραμμή του ελληνοαλβανικού Μετώπου. Είναι όμως, ειδικότερα, και μια απότιση φόρου τιμής, προς όσους, από τους πιο κάτω μνημονευόμενους, έπεσαν ηρωικώς μαχόμενοι τους ιταλούς εισβολείς Δυστυχώς, μεταξύ των νεώτερων Ελλήνων, είναι λιγότερο έως καθόλου γνωστά, ορισμένα περιστατικά, πραγματικά άφθαστου πατριωτικού μεγαλείου, που εκτυλίχτηκαν εκείνες τις μέρες του πολέμου και συνέβη να πρωταγωνιστήσουν σπουδαίοι Έλληνες από το χώρο της πολιτικής, της διανόησης, της καλλιτεχνίας και της δημοσιογραφίας. Και είναι αυτή ακριβώς η μικρή συμβολή, των όσων σχετικών ακολουθούν, στον μεγάλο σκοπό της διατήρησης της εθνικής μνήμης… Αλήθεια, πόσοι από τους νεοέλληνες γνωρίζουν, για παράδειγμα:

Ο συγγραφέας του μυθιστορήματος «Αργώ», ο σπουδαίος χρονογράφος Γιώργος Θεοτοκάς, το αίτημά του να καταταγεί εθελοντής στον πόλεμο, το ζήτησε ως ρουσφέτι απ’ τον στρατηγό Σέργιο Γυαλίστρα; Ότι ο μεγάλος Οδυσσέας Ελύτης, στις 28 Οκτωβρίου 1940 κατατάχτηκε ως ανθυπολοχαγός στη διοίκηση του Στρατηγείου του Α’ Σώματος Στρατού, στις 26 Φεβρουαρίου 1941 μεταφέρθηκε με βαρύ κοιλιακό τύφο στο νοσοκομείο Ιωαννίνων κι έπειτα από περιπετειώδη πορεία κατέληξε στην Αθήνα.(σ.σ, έγραψε το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο» για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας, ενώ στη συνέντευξή του στο φοιτητικό περιοδικό "Πανσπουδαστική" (1965), που έφερε τον τίτλο: "Έζησα το θαύμα της Αλβανίας" (διαβάζουμε τα μνημειώδη λόγια του ποιητή: «Αλβανία, κακουχίες στα λασπωμένα χιόνια των βουνών, οιμωγές θανάτου, πείνα, υποχώρηση, αρρώστιες, γερμανική εισβολή, κατοχή, θυσίες, περηφάνια, αντίσταση, προδοσία...»;

Ότι, ανάλογα έπραξαν, επίσης: ο λογοτέχνης Ανδρέας Καραντώνης, ο ακαδημαϊκός Άγγελος Βλάχος (σ.σ, έγραψε «το Μνήμα της Γριάς»), οι συγγραφείς Άγγελος Τερζάκης (σ.σ, έγραψε την «Ελληνική Εποποιία 1940-41), Λουκής Ακρίτας (σ.σ, έγραψε το διήγημα «οι Αρματωμένοι»), Γιάννης Μαγκλής, Διονύσιος Ρώμας (σ.σ, μετέπειτα βουλευτής), ο βαρύτονος Ευάγγελος Μαγκλιβέρας, οι τενόροι Γ. Τουμπακάρης (σ.σ, έπεσε ηρωικώς μαχόμενος) και Κώστας Σάμιος, οι ζωγράφοι Σπύρος Βασιλείου και Γιάννης Τσαρούχης (σ.σ, από μαρτυρία του ίδιου του Γ. Τσαρούχη, ο οποίος πολέμησε στο ελληνοαλβανικό Μέτωπο του '40, τις τελευταίες μέρες του πολέμου της Αλβανίας, ακούστηκε ένα περίεργο νέο, η Παναγία παρουσιάστηκε σ' έναν ανθυπασπιστή και αυτός την νόμισε για Αλβανίδα κατάσκοπο, και πήγε να την πυροβολήσει. Αυτή σήκωσε την παλάμη της να τον σταματήσει και τού είπε: "Μη χτυπάς. Ένα έχω να σου πω: τη Λαμπρή θα είσαστε στα σπίτια σας". Αμέσως δόθηκε διαταγή να χτιστεί εκκλησία στο μέρος που παρουσιάστηκε η Παναγία, ή μάλλον να επισκευαστεί ένας γκρεμισμένος μύλος. Ο διοικητής της μονάδας είπε σε έναν ανθυπολοχαγό να βγάλει τη συγκεκριμένη φωτογραφία. Η εικόνα που κρατά στα χέρια του ο Γ. Τσαρούχης απεικονίζει την Παναγία με το Χριστό και στο κάτω μέρος τα θαύματά της. Αριστερά τον ανθυπασπιστή που πάει να πυροβολήσει την Παναγία και τους στρατιώτες που πάνε να χτίσουν το μύλο για να τον κάνουνε εκκλησία. Την ζωγράφισε μετά από διαταγή του διοικητή για να κοσμήσει το τέμπλο της εκκλησίας, πηγή omorfigeitonia.gr), οι ηθοποιοί, Λάμπρος Κωνσταντάρας (σ.σ, τραυματίσθηκε σε μάχη και όταν έγινε καλά στα μετόπισθεν, ζήτησε να τον ξαναστείλουν στην πρώτη γραμμή), Διονύσης Παπαγιανόπουλος (σ.σ, ο πολέμαρχος ανθυπολοχαγός στην πρώτη γραμμή), Ντίνος Ηλιόπουλος (σ.σ, ασυρματιστής του πυρoβολικού), Παντελής Ζερβός (σ.σ, λοχίας στην πρώτη γραμμή), Νίκος Σταυρίδης (σ.σ, τραυματιοφορέας), Λυκούργος Καλλέργης, Θάνος Κωτσόπουλος, Μάνος Κατράκης, Στέλιος Βόκοβιτς, Γκίκας Μπινιάρης, Νάσος Χριστογιαννόπουλος, Φρίξος Θεοφανίδης, Μάκης Τζίνης, Στέφανος Πήλιος, που σχεδόν όλοι τους, με ψυχή λέοντα, πολέμησαν στην πρώτη γραμμή;

Ποιοι, αλήθεια από εμάς τους νεότερους, ακούσαμε για τη μικρή συγκλονιστική ιστορία του ηθοποιού Δήμου Αυγεία, ο οποίος στις 21-11-40, κολυμπώντας, μ’ ένα μαχαίρι στο στόμα, έκοψε τα βυθισμένα στα νερά του διερχόμενου ποταμιού καλώδια του ιταλικού εκρηκτικού μηχανισμού, με αποτέλεσμα να αποτραπεί η ανατίναξη της υπερκείμενης σημαντικής γέφυρας και εξ’ αποτελέσματος να επιτραπεί στον στρατό μας να μπει θριαμβευτικά στην τότε Αλβανό-κρατούμενη ελληνική Κορυτσά; Ή μήπως μάθαμε ότι ο αείμνηστος Δήμος Αυγείας, μετά την παρασημοφόρησή του για την πράξη του αυτή, ζήτησε και ξαναπήγε στο Μέτωπο, όπου σε μια άλλη μάχη τραυματίσθηκε στην κοιλιά και πέθανε από αιμορραγία; Όπως, επίσης, ότι και ο ηθοποιός Πάνος Παπακυριακόπουλος (σ.σ, Ντόλης ήταν το ψευδώνυμό του στο θέατρο του Λαού στο Μεταξουργείο, όπου έπαιζε) έπεσε πολεμώντας στον Αυλώνα στις 25-1-1941 και πως ο Χρήστος Πύρπασος (Χρ. Πυρπασόπουλος, δημοσιογράφος, ηθοποιός και συγγραφέας), αποτύπωσε τον πόνο των συναδέλφων του νεκρού Πάνου Ντόλη, με τους παρακάτω στίχους, που πραγματικά συγκλονίζουν: «…κι έπεσε για την πατρίδα / ο φτωχός ο θεατρίνος / έξω από τον Αυλώνα,/ ο άξιος πολεμιστής / Πέθανε ανδρικά στη μάχη / ωσάν Έλληνας εκείνος / του θεάτρου του πολέμου / που ήταν πρωταγωνιστής»;

Όμως σε αυτόν τον πόλεμο, δεν έλειψαν ούτε οι πολιτικοί, ακόμη και πολλοί από αυτούς που μεταπολεμικά έγιναν πρωθυπουργοί.

Ως εθελοντής δεκανέας έδωσε το «παρών» στην ελληνο-ιταλική σύγκρουση ο Παν. Κανελλόπουλος(σ.σ, έγινε δυο φορές πρωθυπουργός), ο οποίος, με συνεργάτες τους Στρατή Αναστασέλη και (τον βουργαρελιώτη) Λευτέρη Κοτσαρίδα, εξέδιδε στο θέατρο του πολέμου, την εφημερίδα με τις δυο ονομασίες, πότε ως «Αχρίς» και πότε ως «Οχρίς», με άρθρα και νέα για τους στρατιώτες του Μετώπου. Ο Γεώργιος Ράλλης ήταν του Ιππικού, πολέμησε στην πρώτη γραμμή και μία από τις συγκλονιστικές στιγμές που έζησε ήταν όταν τραυματίσθηκε σοβαρά το ιπποδρομιακό άλογό του, και αναγκάστηκε να το σκοτώσει…. Ο Κων. Μητσοτάκης πήγε καθυστερημένος στο Μέτωπο από τη Σύρο και πήρε μέρος στην εαρινή επίθεση τον Μάρτιο του 41. Ο Ιωάννης Χαραλαμπόπουλος (σ.σ, αντιπρόεδρος κυβερνήσεως και Υπουργός Αμύνης επί πρωθυπουργίας Ανδρέα Παπανδρέου), πολέμησε γενναία στην πρώτη γραμμή. Ο Ισαάκ Λαυρεντίδης (σ.σ, τ. Αντιπρόεδρος της Βουλής), ως έφεδρος υπολοχαγός, τραυματίστηκε στη φοβερή μάχη του υψώματος 731 και μετά την επίδεση των τραυμάτων του, ζήτησε από τον διοικητή του να πάει και πάλι στο « πανηγύρι του πολέμου». Ο στρατιώτης Χαρίλαος Φλωράκης (σ.σ, έγινε Γ.Γ. του ΚΚΕ) πολέμησε στην πρώτη γραμμή, ενώ ο Γεώργιος Καρτάλης, ένα από τα επιφανή στελέχη της Αριστεράς και μετέπειτα υπουργός, ήταν μεταξύ εκείνων που από τις πρώτες μέρες του πολέμου ζήτησαν και βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του Μετώπου.

Ωστόσο σε αυτό το Οκτωβριανό «εθνικό πανηγύρι» του 40, εντυπωσιακό ήταν το «παρών» και εκείνων που αντί για τουφέκι κρατούσαν… την πέννα!

Στην πρώτη γραμμή βεβαίως ήταν και οι απεσταλμένοι των εφημερίδων, τρανταχτά ονόματα της δημοσιογραφίας. Τα χειρόγραφα τους έφταναν την επομένη στην Αθήνα, με ειδικό ταχυδρομείο, αυτολογοκριμένα όπως επέβαλαν οι κανόνες του πολέμου: Σπύρος Μελάς (Καθημερινή - Εστία), Βάσος Τσιμπιδάρος, Ευστάθιος Θωμόπουλος, Γιώργος Παπαγιώργος και Π. Αγγελόπουλος (Ακρόπολις), Παύλος Παλαιολόγος, Γεώργιος Ρούσσος και Μιχάλης Κυριακίδης (Ελεύθερον Βήμα), Γεώργιος Δρόσος, Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου, Γιώργος Ανδρουλιδάκης και Χρήστος Μούζιος (Πρωία), Νίκος Γιοκαρίνης (Αθηναϊκά Νέα), Αλέκος Λιδωρίκης, Πάνος Καραβίας, Κώστας Τριανταφυλλίδης, Αθανάσιος Γεωργίου και Σάββας Κωνσταντόπουλος (Ασύρματος), Σπύρος Μαντάνος (Τύπος), Θωμάς Μαλαβέτας (Έθνος) Παντελής Καψής, Κώστας Ουράνης (Ελληνικόν Μέλλον) Τίμος Μωραϊτίνης, Λουκής Ακρίτας (Εστία), ο Χρήστος Κολιάτσος (σ.σ Βουργαρελιώτης στην καταγωγή και συγγραφέας του βιβλίου «Σελίδες δόξης»), Νίκος Αναστασόπουλος, Τάκης Παπαγιαννόπουλος και Θεμιστοκλής Αμουτζόπουλος (Καθημερινή), Κώστας Σκαλτσάς (Έθνος) Κώστας Αθάνατος, Νίκος Καπιτζόγλου, Θ. Δογάνης (Βραδυνή). ΄Ηταν επίσης εκεί οι Στρατής Μυριβήλης, Δημ. Δεβετζής, Σόλων Γρηγοριάδης και Σπ. Αυλωνίτης.

Αλλά παρούσα και η μοναδική γυναίκα, η Αντέλα Μέρλιν, που κατόπιν παρακλήσεώς της στον Δημ. Λαμπράκη (σ.σ, πρόκειται για τον Πατριάρχη του ΔΟΛ), έφυγε για το Μέτωπο ως πολεμική ανταποκρίτρια της εφημερίδας Αθηναϊκά Νέα,. Στην πρώτη γραμμή του πολέμου βρέθηκαν ακόμη και οι φωτορεπόρτερ Τσακιράκης, Κουρμπέτης, Φλώρος, Πουλίδης, Μεγαλοοικονόμου, στους οποίους οφείλονται οι πολλές φωτογραφίες που δημοσιεύονται τέτοιες μέρες.

Ωστόσο σημαντική ήταν και η προσφορά των γελοιογράφων: Φωκίωνα Δημητριάδη, Παυλίδη, Μπέζου, Καστανάκη, Γκέϊβελη, Λυδάκη, Παπασταύρου, αλλά και του Στέλιου Πολενάκη, που με τις σπαρταριστές γελοιογραφίες με πρωταγωνιστή τον επηρμένο αρλεκίνο του φασισμού, τον Μπενίτο Μουσολίνι, κρατούσαν ανεβασμένο το ηθικό του ελληνικού λαού και των στρατευμένων παιδιών του.

Ενώ όλα τα θέατρα, τότε, με την κήρυξη το πολέμου, προσάρμοζαν τις επιθεωρήσεις τους στο πατριωτικό κλίμα εκείνων των ημερών, με τραγούδια, σε στίχους του Μιχάλη Σουγιούλ, του Γιώργου Οικονομίδη και του Μίμη Τραϊφόρου (σ.σ, με εκείνο το ανεπανάληπτο «Κορόϊδο Μουσολίνι»), και κυρίως με τη φωνή της μεγάλης Σοφίας Βέμπο, που ως σύγχρονος Τυρταίος δονούσε τις ψυχές των Ελλήνων. και τους ξεσήκωνε.

(*)e-mail: akoliatsos@gmail.com

(Από το Μέτωπο, από αριστερά στη φωτογραφία όρθιοι: Δ. Γαλερίδης (δημοσιογράφος), Γεώργιος Καρτάλης (υπουργός), Δ. Θιβαδόπουλος (καθηγητής), Γεώργιος Θεοτοκάς (συγγραφέας), Συμεόνογλου (βιομήχανος) Κώστας Μάγερ (δημοσιογράφος). Καθιστοί: Ευ. Μαγκλιβέρας (βαρύτονος), Λάμπρος Κωνσταντάρας)