Γράφει ο Ηλίας Αθ. Καραθάνος

Πρόκειται για την πρώτη Χριστιανή ηγεμονίδα της Ρωσίας. Το φθινόπωρο του 957, ένα πλοίο που μεταφέρει την τότε ειδωλολάτρισσα ηγεμονίδα του Κιέβου, Όλγα και την ακολουθία της, πλέει στα γαλανά νερά του Βόσπορου και φτάνει στην Βασιλεύουσα πόλη.

Στην Κωνσταντινούπολη θα παραμείνει για διάστημα δύο μηνών περίπου κι έγινε δεκτή με τιμές από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ΄ τον Πορφυρογέννητο (913-959 μΧ).Εκεί η Όλγα θα επιδιώξει την κατοχύρωση και την διεύρυνση των προνομίων των Ρώσων εμπόρων στις αγορές του Ρωμαϊκού Κράτους.

Μετά την διεκπεραίωση της αποστολής της, προτού αποχωρήσει από το Βυζάντιο, (956-970), βαπτίστηκε η Όλγα Χριστιανή, στο όνομα της Αγίας Τριάδας, από τα χέρια του οποίου πραγματοποιήθηκε το εν λόγω ιερό Μυστήριο, με απόδοση ιδιαίτερων τιμών.

Έτσι αυτή έγινε «θείας πίστεως αρχή, αγία… εν τη Ρωσία, κατά την πετυχημένη έκφραση του Έλληνα υμνογράφου της, ώστε να οδηγήσει το λαό της κοντά στον Χριστό, «ως αληθής βασσιλίς και θεόληπτος».

Ας σημειωθεί ότι εκείνου του ταξιδιού της Όλγας στη «Τσάριγκραντ», κατά τη Ρωσική ονομασία της Κωνσταντινούπολης, ως έδρας του ανώτατου άρχοντα, είχε προηγηθεί, η εξής ιστορική αναδρομή:

Πίσω από έναν αιώνα εγκαταστάθηκαν στις στέπες πέρα από τη Μαύρη Θάλασσα, οι Σκανδιναβοί Βάραγκοι Ρώς, που υπέταξαν τους Ανατολικούς Σλάβους που ζούσαν εκεί από τον 7ο μΧ αιώνα. Οι Ρώς ίδρυσαν το Κίεβο και την πόλη Νόβγκορσντ σ’ ένα ισχυρό ανάμεικτο κράτος μεταξύ των δύο αυτών λαών.

Ο ηγεμόνας αυτού του νεοπαγούς κράτους λεγόταν Ρούρικ, δυναστεία που κυβέρνησε τη Ρωσία μέχρι του 1598. Το 860 οι Ρώς του Κιέβου υπό Άσκολντ και Ντίρ λεηλάτησαν τα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης και πολιόρκησαν την ίδια., καθώς ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Γ΄( (842-867), έλειπε σ’ εκστρατεία εναντίον των Αράβων. Η πόλη σώθηκε από θαύμα της Υπεραγίας Θεοτόκου.

Μετά την αποτυχία των επιδρομέων, τα δύο μέρη έκαναν διαπραγματεύσεις. Οι ηγεμόνες εκχριστιανίσθηκαν με αποστολή ιεραποστόλων στο Κίεβο από τον πατριάρχη Φώτιο. Παράλληλα τους ιεραποστόλους πλαισίωναν Σκανδιναβοί και Ρώσοι έμποροι, μ’ επιχειρήσεις εκεί και στην Πόλη. Σε λίγα χρόνια, ο Χριστιανισμός διαδόθηκε σε ικανοποιητικό βαθμό.

Η φροντίδα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας για τους Ρώσους συνεχίστηκε αμείωτη από τον αυτοκράτορα Βασίλειο Α΄ Μακεδόνα (867-886) και τον πατριάρχη Ιγνάτιο, οπότε εισήλθε ο Χριστιανισμός στα ανώτερα στρώματα των Βαράγκων, με μεγαλύτερη διεισδύει στον λαό. Η επέκταση ήταν τόση, ώστε τώρα χρειαζόταν όχι απλώς Επίσκοπος, αλλά Αρχιεπίσκοπος, τον οποίο απέστειλε ο Πατριάρχης.

Δυστυχώς εκείνη η Εκκλησία της Ρωσίας σχεδόν διαλύθηκε στα τέλη του 9ου αιώνα από ειδωλολατρικά φύλα του βορρά κι έκαναν το Κίεβο (880-883μΧ) πρωτεύουσα του Πρώτου Ενιαίου Ρωσικού Κράτους Βαράγκων και Σκανδιναβών κι αποκατέστησαν την ειδωλολατρία.

Το 907 επιχείρησαν νέα επιδρομή εναντίον του Βυζαντίου και λίγο αργότερα σύναψαν εμπορική συμφωνία με τον αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄ τον Σοφό. Τον πρώτο ηγέτη, Όλεγκ διαδέχτηκε ο Ίγκορ (912), σύζυγος της Όλγας, που επιχείρησε δύο ανεπιτυχείς επιδρομές. Το 944 σύναψαν νέα εμπορική συνθήκη με την αυτοκρατορία. Όμως τον επόμενο χρόνο, ο ηγεμόνας δολοφονήθηκε από τη σλαβική φυλή, λόγω των υψηλών φόρων ίσχυαν.

Η Όλγα τότε ανέλαβε το πηδάλιο του Κράτους, ως επίτροπος του ανήλικου γιού της Σβιατοσλάβου. Συνέβη τότε το παράδοξο, κατά το οποίο ο αριθμός των Χριστιανών, παρά τον διωγμό που είχε κηρύξει ο Όλεγκ. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι ενώ στη συνθήκη του 911 από την πλευρά των Ρώσων υπογράφουν μόνον ειδωλολάτρες, στην αντίστοιχη του 944 υπογράφουν και Χριστιανοί, μέσα στα πλαίσια χριστιανικής κοινότητας, γύρω από μεγαλοπρεπή Ιερό Ναό στο Κίεβο, όπου τιμάται ο προφήτης Ηλίας.

Η Όλγα, αν και νεαρή, κυβέρνησε με σύνεση. Μολονότι αρχικά εκδικήθηκε το θάνατο του συζύγου της, με άλωση της πόλης των Δερβλιάνων. Μετά έκανε φιλολαϊκές μεταρρυθμίσεις, εναντίον της αυθαιρεσίας των ηγεμόνων, προωθώντας την κοινωνική ειρήνη και συμφιλίωση

Έκανε μεγάλες περιοδείες ανά την επικράτειά της, από τις οποίες διαπίστωσε το ήθος, την τιμιότητα και τη φιλοπατρία των Χριστιανών υπηκόων της. Αργότερα γι’ αυτό θα αναλάβει την πρώτη κρατική προσπάθεια εκχριστιανισμού της χώρας της.

Άλλωστε, με πολλή επιδεξιότητα κι ευστροφία, οργάνωσε την πολιτειακή κι οικονομική ζωή, εγκαταλείποντας τις πολύκροτες εκδηλώσεις και τα φανταχτερά διακριτικά των επισήμων, που θύμιζαν την ειδωλολατρική καταγωγή τους. Ακόμη το χαρακτηριστικό τους με τις πολλές εξωτερικές τους επιδρομές εναντίον γειτονικών χωρών, άφησαν για να μην φαίνεται η βαρβαρική προέλευσή τους. Δηλαδή προτιμούσε την ηπιότητα και την δικαιοσύνη.

Το 957 πραγματοποίησε το επίσημο ταξίδι της στην πρωτεύουσα του Χριστιανικού Ρωμαϊκού Κράτους, με στόχους οικονομικούς και πολιτικούς, περισσότερο το σφράγισε όμως, η απόφασή της να δώσει έμφαση στο χριστιανικό χαρακτήρα.

Αυτή η χριστιανοπρεπής επίσκεψη απέβη καθοριστική για τη μετέπειτα πορεία του Χριστιανισμού στη Ρωσία, λόγω του ιδιαίτερου κύρους και της εξέχουσας αυθεντίας της ηγεμονίδας, ανάμεσα στον σλαβικό κόσμο.

Πραγματικά αυτή, Αγία κι ηγεμονίδα συνάμα, άλλαξε την πυξίδα των μέχρι τότε ηγεμόνων των Σλάβων, οι οποίοι ασκούσαν απόλυτη εξουσία, έχοντας δικαίωμα ζωής και θανάτου επί των Σλάβων, σε όλες τις πτυχές της δημόσιας δραστηριότητές τους, πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές, πολιτιστικές, πνευματικές και θρησκευτικές.

Σε όλες αυτές τις κρατικές μεταμορφώσεις της Ρωσίας, οι Ρώσοι χρονογράφοι, όχι μόνον αποδίδουν τεράστια σημασία στον προσηλυτισμό της Αγίας Όλγας στον Χριστιανισμό από τη μεριά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά και θεμελιώνουν σ’ αυτό το γεγονός, την τελική απόφαση του Βλαδίμηρου να εισαγάγει κι επίσημα τον Χριστιανισμό στη Ρωσία το988μΧ.

Ειδικά για την υποδοχή της Αγίας και ηγεμονίδας Όλγας, στην Κωνσταντινούπολη που επιφυλάχτηκε από τους Βυζαντινούς τον καιρό που έγινε η βάπτισή της εκεί, «το κέντρο του κόσμου και του Χριστιανισμού στην Ορθόδοξη έκφανση», έχουμε να πούμε συνοπτικά τα ακόλουθα:

Ρώσους χρονογράφους, Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος υποδέχτηκε με επίσημές και εξαιρετικές φιλοφρονήσεις και σπάνιες επευφημίες, στο παλάτι του την Όλγα και τη δεξιώθηκε με ανυπέρβλητη μεγαλοπρέπεια, όπως αναφέρει ο ίδιος στο περίφημο έργο του: «Περί της βασιλείου τάξεως».

Αναλυτικά αυτό το προκείμενο, επιμελημένο βασίλειο σύγγραμμα μας διαφωτίζει, κατατοπίζοντας κι αποκλείοντας κάθε αντίρρηση ότι το συμβάν με τη βάπτιση της Αγίας συντελέστηκε η άφιξη το Σεπτέμβριο και το Ιερό Μυστήριο τον Οκτώβριο ενώπιον του Αυτοκράτορα και των Ρώς, στο Τρίκλινο δωμάτιο του παλατιού και μέρα Κυριακή, για μεγαλύτερη επισημότητα..

Προς τιμή της Ρωσίδας αρχόντισσας έγιναν δύο δεξιώσεις, με 40ήμερο διάστημα μεταξύ τους. Ακόμη όμως αναφέρει ο Πορφυρογέννητος τη μεσολάβηση μιας τρίτης στην αίθουσα του παλατιού του πεντακουβουκλείου του Αγίου Παύλου. Αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η Όλγα παρέμεινε ακόμη για πολύ στη Βασιλεύουσα, σημείο που δείχνει την ευαρέσκειά της για τη φιλοξενία.

Πάντως, η παραμονή της στην πρωτεύουσα του Βυζαντίου, δεν πρέπει να παρατάθηκε πολύ πέρα από τα τέλη Οκτωβρίου. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι το κρύο που επικρατούσε πέρα από εκείνο το χρονικό σημείο, καθιστούσαν δριμείς κι ακραίες τις καιρικές συνθήκες στον βορρά. Ιδίως, πάγωναν εκεί τα νερά των πλωτών ποταμών κι έτσι η διέλευση κι η επιστροφή στο Κίεβο θα ήταν δυσχερής κι επικίνδυνη.

Η Όλγα επέστρεψε στη Ρωσία, με συνοδεία κληρικών και πήρε μαζί της λειτουργικά βιβλία, ιερά άμφια, εκκλησιαστικά σκεύη κι άγιες εικόνες. Διέδωσε παντού τον Χριστιανισμό και προσφέρεται ως παράδειγμα προς μίμηση, με την ενάρετη ζωή της. Φερόταν πια με περισσότερη φιλανθρωπία, συναισθηματισμό, συμπόνια, φιλεσπλαχνία, δικαιοσύνη, ταπείνωση κι αγάπη..

Το «Ρωσικό χρονικό» αναφέρει επίσης, ότι επέτρεψε να καταστραφούν οι ειδωλολατρικοί βωμοί και να οικοδομηθούν περικαλλείς εκκλησίες, όπως της Αγίας Τριάδος στο Πσκόφ, του Αγίου Νικολάου πάνω στον τάφο του ηγεμόνα Άσκολντ στο Κίεβο, και της Αγίας Σοφίας πάνω στον τάφο του ηγεμόνα Ντίρ, στην ίδια πόλη.

Ακόμη περίλαμπρη εκκλησία ανήγειρε και στην προσφιλή της, ιδιαίτερη πατρίδα της, το χωριό Βελίκογια, πάνω στην όχθη του ομώνυμου ποταμού, προς τιμή του προφήτη Ηλία, σε πανύψηλο ξέφωτο. Το ίδιο χρονικό μας πληροφορεί ότι μετά την επιστροφή στο Κίεβο επεδίωξε να πείσει τον γιό της Σβιατοσλάβο να δεχτεί προσωπικά, τον Χριστιανισμό, που την θεωρούσε θρησκεία, στην οποία περίσσευε η σοφία κι ευφροσύνη. Εκείνος όμως αποστρεφόταν τα λόγια της. Θεωρούσε ότι ήταν μια ξενόφερτη Πίστη, που δεν ταίριαζε στην πατροπαράδοτη παράδοσή τους.

Χαρακτηριστικά έλεγε: «Η ντρουζίνα (βαραγκική στρατιωτική φρουρά) θα σκάει στα γέλια, με μπόλικη ειρωνεία σε βάρος μου». Η Αγία όμως απτόητη, συνέχισε να τον προτρέπει, λέγοντας ότι η βάπτισή σου θα είναι υπόδειγμα προς μίμηση όλων των υπηκόων σου. Αλλά δεν άκουσε τη μητέρα του κι έμεινε ασάλευτος στις ειδωλολατρικές συνήθειες.

Η Αγία Όλγα, ηγεμονίδα της Ρωσίας, που εξάλλου υπήρξε πρώτη Χριστιανή στο Ρωσικό καταφέρει να γίνει η μεταστροφή του γιού της, παρά να επικρατήσει το ακατάληπτο και μακροπρόθεσμο σχέδιο του Θεού. Την ημερομηνία του θανάτου της, κάθε χρόνο τιμάται η μνήμη της από την ομόδοξη (Ορθόδοξη Εκκλησία της φίλης Ρωσίας.

Η Όλγα με το βάπτισμά της στην Κωνσταντινούπολη, κατά την παραπάνω αναφορά μας υπήρξε φωτεινό παράδειγμα, πρόδρομος του Χριστιανισμού στη Ρωσία και διέγραψε τις μελλοντικές προοπτικές της βυζαντινής Ιεραποστολής και του Ορθόδοξου Χριστιανισμού στα πέρατα της οικουμένης και στην αχανή Ρωσία, όπως διαλαμβάνεται στο προκείμενο.

Παρά την αντίδραση του γιού της, Σβιατοσλάβου, το έμπρακτο υπόδειγμα που έδωσε, αναμφισβήτητα επέδρασε στους μεταγενέστερους και κυρίως στους εγγονούς της, γι’ αυτό ο Γιαροπόλκ, αφενός αντιμετώπιζε με ευμένεια αι σεβασμό τον Χριστιανισμό, όπως εξ άλλου κι ο άλλος εγγονός Βλαδίμηρος, αφετέρου τον κατέστησε (988) επίσημη θρησκεία του Ρωσικού Κράτους.

Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Ρώσος χρονογράφος, «η Όλγα χρησίμευσε ως πειστικό παράδειγμα στον Βλαδίμηρο και προετοίμασε τον βαρύγδουπο θρίαμβο της πέρα για πέρα αληθινής θρησκείας στην πατρίδα». Ο ίδιος αξιολογώντας το βάπτισμα της εν λόγω ηγεμονίδας, με τυμπανοκρουσίες και διθυραμβικό ύφος, γράφει:

«Η Όλγα υπήρξε πρόδρομος της Ορθοδοξίας στη χώρα της Ρωσίας., όπως το ροδοχάραμα προηγείται της λιακάδας κι η αυγή με το χάραμα προηγείται του διάχυτου ήλιου της ημέρας, γιατί αυτή έλαμψε περισσότερο από τη σελήνη κατά τα μεσάνυκτα κι ακτινοβολούσε ανάμεσα στους αιμοβόρους και σκοτεινούς άπιστους, όπως το μαργαριτάρι στον βούρκο, καθώς ο λαός ήταν μολυσμένος από την αμαρτία και δεν είχε ακόμη καθαριστεί με το άγιο βάπτισμα…».

Και συνεχίζει στο κείμενό του: «Έτσι εμείς αναφωνούμε σ’ αυτήν. Χαίρε εσύ Αγία μου, που γνώρισες στους Ρώσους τον αληθινό Θεό!».