Γράφει ο Ηλίας Αθ. Καραθάνος

Με το εν επικεφαλίδι θέμα ασχολήθηκε εκτενώς ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, αναφερόμενος σ’ έναν κόσμο σκουντούφλη και μίζερο, εγωιστή και φίλαυτο, αμαρτωλό και δαιμονοκρατούμενο, ο προαιώνιος Λόγος του Θεού, έμπρακτα, με την ενανθρώπησή Του, στη γη, διδάσκει την αρχοντιά.

Σε πενιχρότατο σπήλαιο κενούται ο ποιητής των όλων. Κινείται αγαπητικά προς τον άνθρωπο, καθώς βγαίνει έξω του εαυτού Του ο Θεός, για να με πλουτίσει να με κάνει αρχοντόπουλο, με καρδιά φιλάδελφη, πονετική, με διάθεση θυσιαστική, ανιδιοτελή, με αγάπη πατρική, που όλα τα δικαιολογεί, σκεπάζει και συγχωρεί. Είναι χωρίς απαιτήσεις, μικρότητες και τυμπανοκρουσίες, ισοδυναμώντας αυτά, με πνευματική αρχοντιά κι αρχοντική αγάπη.

Οι άγιοι που είναι αρχοντόπουλα του ουρανού, μας δείχνουν τα ανηφορικά μονοπάτια που βάδισαν, σύμφωνα με το πανάγιο θέλημα του Θεού. Όλοι τους, με απλό, πνευματικό Επιλεκτικά, καταχωρίζουμε τις σχετικές διδαχές του Αγίου Γέροντα Παϊσίου του Αγιορείτου, από τον τόμο «Πάθη και αρετές».

Μας συνιστά να δείξουμε αρχοντιά, για να δικαιωθούμε με τον Χριστό, δηλαδή υψηλό ηθικό και συγχρόνως σύνεση και ταπεινοφροσύνη, αλλιώς δεν γίνεται προκοπή. Τα αγαθά που μας προσφέρει η αρχοντιά είναι ανυπολόγιστης αξίας, που αν ξέραμε, θα ήμασταν άγρυπνοι για συνεχή αναζήτηση.

Ακριβώς τη σημασία που έχει η αρχοντιά, προσλαμβάνουμε απ’ την εμπεριστατωμένη απάντησή του σε κάποιον προσκυνητή, κατά την οποία πρόκειται για μια πνευματική ανωτερότητα, που περιλαμβάνει την θυσία και την αυτοθυσία. Μια αρχοντική ψυχή έχει απαιτήσεις μόνον από τον εαυτό της.

Δεν έχει απαιτήσεις από τους άλλους, αλλά θυσιάζεται γι’ αυτούς, αν και δεν περιμένει ανταμοιβή. Επιπλέον ξεχνάει ότι δίνει και θυμάται με ζωντανή μνήμη, το παραμικρό που της έχει προσφερθεί. Διακρίνεται από φιλότιμο, ταπείνωση, ηπιότητα, πραότητα κι ακόμη απλότητα, τιμιότητα, επιείκεια, κατανόηση κι ανιδιοτέλεια… όλα τα έχει, τα οποία αποτελούν χριστιανοπρεπή χαρακτηριστικά γνωρίσματα.

Όπου υπάρχει αρχοντιά, συνεπάγεται και το αθόρυβο κι ευδοκιμεί κι η αφάνεια, καθώς αρχοντιά πνευματική είναι η ψυχική αγνότητα. Είναι να μην υπάρχει μέσα σου ακράδαντο θέλημα, ανθρωπαρέσκεια, ούτε κατώτερα πάθη, μικρότητες. Η αρχοντιά είναι έξω απ’ τη τον, τον Ύψιστο Επουράνιο Πατέρα μας, του Οποίου επιζητούμε τη συγκέντρωση της αγάπης Του, την οποία μας παρέχει απλόχερα και μας εξαλείφει τις αμαρτίες.

Ο Άγιος Παΐσιος χρησιμοποιεί κάποια ορολογία των διαβιβάσεων, ενθυμούμενος την πολυετή ειδικότητα, που εξασκούσε κατά την θητεία του στον Ελληνικό Στρατό, λέγοντας αντλεί την αμέριστη αγάπη Του, έχοντας πάντα γυρισμένο το κουμπί στην ίδια συχνότητά της. Διαφορετικά, το κουμπί είναι γυρισμένο σε άλλον σταθμό εκπομπής. Πρέπει να προσέξουμε ν’ αλλάξουμε κεραία, καθώς άλλες είναι κάθετες κι άλλες οριζόντιες, ανάλογα με την θέση που κάθονται στον εαυτό τους. Όμως αυτές δεν είχαν καλή επαφή επικοινωνίας, αλλά εύκολα αυτή χάνεται.

Απεναντίας οι οριζόντιες κεραίες έχουν αυτήν την εξωτερική εμφάνιση, κατά την οποία απλώνονται σε κάποια επιφάνεια. Έτσι τεντώνονται και μεγαλώνει η εμβέλειά τους, οπότε συλλαμβάνουν ακόμη και τα πιο ασθενή κύματα. Όπως φαίνεται ο κάθετος τύπος κεραίας που εφάπτεται στον εαυτό της, στον οποίο και στηρίζεται, μοιάζει με αυτόν που κάθεται εγκλωβισμένος στον περίγυρο του εαυτού του, στον οποίο σύρεται αιχμάλωτος και δεν έχει πλέον την αρχοντιά. Αυτός βέβαια δεν έχει ούτε Χάρη Θεού, ούτε θείο φωτισμό.

Συγκεκριμένα στην απόκτηση αρχοντιάς συντελούν οι παρακάτω ενέργειες ενός πιστού, όπως περιλαμβάνεται σε νουθεσία του Αγίου Παϊσίου που δόθηκε σαν απάντηση σ’ ερώτηση κάποιου προσκυνητή και δι’ αυτού, έφθασε σε μας για να μας λύσει κάθε σχετική απορία:

Πάντα τα κίνητρα μιας ενεργείας σου να έχουν ταπεινά ελατήρια και με θυσιαστική τακτική. Τα εύκολα είναι προσιτά σε όλους, «στις φουρτούνες φαίνεται ο καλός καπετάνιος» και στις δυσκολίες ο άνθρωπος δίνει εξετάσεις, στις οποίες αναδεικνύεται το μεγαλείο.

Κάποτε θυμάται από την εμπειρία του, ένα περιστατικό που συνέβηκε στην Ιερά Μονή Εσφιγμένου, οπότε του είχαν συστήσει οι ανώτεροι να μείνει κλινήρης στο κελί και να είναι σε πλήρη ακινησία, γιατί είχε ακατάσχετη αιμορραγία. Κάποια στιγμή είδε απ’ το παράθυρο του κελιού ένα γεροντάκι, τον πορτάρη, να παιδεύεται με το τσεκούρι να κόψει σε τεμάχια ένα κούτσουρο, σχίζοντάς το ώστε να χωρεί στο τζάκι. Αυτό το γεροντάκι, τακτικά είχε πρόβλημα με το έντερό του και γι’ αυτό είχε συνέχεια αιμορραγίες, από τις οποίες είχε τελείως εξαντληθεί.

Προκειμένου να τον βοηθήσει στην προσπάθειά του, το καημένο γεροντάκι, μια κι ήταν πιο νέος, δυναμικός και σφριγηλός, πετάχτηκε ξαφνικά, πάνω και του πιάνει το τσεκούρι, χτυπά μια-δυο το κούτσουρο, το έσχισε κι από τη δύναμη που κατέβαλε και την πίεση που δημιουργήθηκε από τον τεμαχισμό του κούτσουρου, το αίμα ξεχείλισε σαν πίδακας από το στόμα του.

Αυτό το περιστατικό δείχνει τον αλτρουισμό του, την περιφρόνηση του εαυτού του, την αλληλεγγύη του στον άλλο, τον πλησίον, τον χειμαζόμενο συνάνθρωπο, το αμέριστο ενδιαφέρον προς τα κοινά. Όπως διαπιστώνουμε από την ως άνω πράξη του Αγίου, αλλά κι από τη δική του διαβεβαίωση, δεν σκέφτηκε καθόλου την κατάστασή του, δηλαδή δεν υπολόγισε τον εαυτό του.

Επίσης ο Άγιος εντάσσει και το ακόλουθο περιστατικό στην έννοια της πνευματικής αρχοντιάς παρέχοντας έτσι και σε μας μια απτή διδαχή. Διηγείται ότι είχε ξεκινήσει την κατεργασία ενός ξυλόγλυπτου, το οποίο δηλαδή ακόμη ήταν ημιτελές. Απεικόνιζε ανάγλυφα και με θαυμαστή επιδεξιότητα, συνολικά το Άγιο Όρος περιλαμβάνοντας τα Μοναστήρια, τους βράχους, τα καλντερίμια, τα λαγκάδια κλπ.

Αυτό το έργο πλησίαζε στην ολοκλήρωσή του βέβαια ξεπερνώντας τα είκοσι εκατοστά, σχεδόν πάνω από μισοέτοιμο, αλλά όπως υπογραμμίζει ο Γέροντας, έστω και με τις ατέλειές τις οποίες επισήμανε, το πήραν κάποια «παιδιά», μετά από επιμονή τους, να τους το δώσει για ευλογία.

Ο Γέροντας την επίμονη απαίτησή τους αυτή απέδωσε σε παλιοχαρακτήρα κι έλλειψη αρχοντιάς, γιατί «ενός μόνον γάρ έστίν χρεία» κι όχι το ενδιαφέρον για πολλά πράγματα, που είναι άσχετα με τον απώτερο σκοπό της σωτηρίας της ψυχής μας. Η δικαιολογία των ληπτών ήταν η διευκόλυνση του δότη, ώστε να μην κουραστεί με το αποτελείωμα, κάνοντας κόπο «τζάμπα και βερεσέ».

Ο Άγιος διαλαλούσε σε κάθε τόνο κι ευκαιρία ότι για να προσδώσει κανένας αγάπη, αλτρουισμό κι αλληλεγγύη σε όλα τα μέλη της κοινωνίας μας, πρέπει να έχει εισπράξει, κυρίως στην παιδική του ηλικία και να έχει δημιουργήσει απόθεμα, ώστε να ξεχειλίζει και να διαχέεται στο περιβάλλον.

Χαρακτηριστικά συχνά έλεγε: Αν δεν δώσεις αγάπη, δεν θα λάβεις αγάπη. Η μάνα δίνει συνέχεια στα παιδιά της, αλλά και συνέχεια παίρνει από τα παιδιά της και διαρκώς, ολοένα και περισσότερο αυξάνει η αγάπη της, γιατί σύμφωνα με κάποιον νόμο της φυσικής επιστήμης, διά της τριβής (επισώρευσης), παράγεται θερμότητα, καθώς αναζωογονεί τα πάντα η ενυπάρχουσα πνευματική αρχοντιά.

Δεν νοείται γνήσια κι αγνή χριστιανική αγάπη, όταν η ύπαρξή της τελεί υπό προϋπόθεση ιδιοτέλειας ή συμφεροντολογίας κι αποκόμισης χρηστικής ωφέλειας ή ανταπόδοσης κι αντιπαροχής. Να μην αποβλέπουμε στην κολακεία και αποσκοπούμε στην εκμαύλιση της συμπάθειας και της σύμπνοιας των άλλων. Δεν είναι χριστιανικά επιτρεπτό, το να κάνουμε καλοσύνες για να κερδίσουμε ευλογίες, εύνοια και φήμη, χρησιμοποιώντας μια λαϊκιστική προσέγγιση, σκορπίζοντας γύρω μας πλαστές εντυπώσεις και δημιουργώντας ψευδαισθήσεις περιαυτολογίας.

Όποιος καταγίνεται με την αλήθεια και τρέφει πραγματική αγάπη, δεν τον απασχολεί το γεγονός αν εκτιμήσουν οι αποδέκτες του την αγάπη που έχει ή θα μείνει στη σφαίρα της άγνοιας κι αδιαφορίας. Σαν παράδειγμα κι απτή τεκμηρίωση των λόγων του ο Άγιός μας εκθέτει το εξής περιστατικό:

Τότε με τον ανταρτοπόλεμο, το 1944 μια μέρα, είχαν έρθει στο χωριό μας αντάρτες, ενώ έκανε τσουχτερό κρύο και διερωτήθηκα, όπως αναφέρει ο Άγιος, άραγε τι θα βρουν για να φάνε με τέτοια παγωνιά; Μήπως μείνουν νηστικοί; Ας τους πάω λίγο ψωμί, αλλά κρίνοντας λανθασμένα, από την φιλάνθρωπη αυτή πράξη μου της παροχής ψωμιού, που την θεώρησαν ως αδυναμία, με πέρασαν για ύποπτο.

Και συνεχίζει τη διήγησή του: Δεν μεσολάβησε κάποιος ανασταλτικός παράγοντας, ούτε καν σκέφτηκα ότι στα βουνά που βγήκαν, είχαν αποδοθεί σε εμφύλιο, ανορθόδοξο πόλεμο και κυνηγούσαν να υλοποιήσουν τις αδελφοκτόνες τάσεις τους, τις οποίες ο μισάνθρωπος πειρασμός επανέφερε από την κληρονομιά του Κάϊν.

Η ολοκλήρωση του σκεπτικού του, έπεται: Του Χριστού μας το πανάγιο Θέλημα είναι η αλλήλους», χωρίς εξαιρέσεις ή διακρίσεις. Η εξαγγελία Του αυτή διευκρινίζεται από τον Ίδιο ότι αφορά ακόμη και τους δηλωμένους ως εχθρούς μας. Εξάλλου, πρέπει να κάνετε, μας λέει, καλό σ’ αυτούς που σας μισούν και να ευλογείτε αυτούς που σας καταριένται.

Αυτοί οι άνθρωποι έχουν αρχοντιά και με συγκινούν αφάνταστα, συνεχίζει ο Άγιος, που ακολουθούν πιστά τις προσταγές του Χριστού, ενώ ο πνευματικός αγώνας τους κινείται στον υπερβατικό χώρο, έχοντας την αξεπέραστη συγκατάθεσή Του. Όποιος έχει αρχοντιά, χωρίς βέβαια να με ρωτήσει, ούτε κι εγώ να τον ρωτάω, μπαίνει αυθόρμητα κι αμέσως μέσα μου, μόνος του, και κοινοβιάζει (εγκαθίσταται) στην καρδιά μου. Τον μεταφέρω με όλα τα βάρη του, μαζί μου και τον χαίρομαι κιόλας έτσι από κοντά, ψυχικά και πνευματικά, όσο μακριά κι αν βρίσκεται σωματικά.

Για αντιμετώπιση και καταπολέμηση των κοινωνικών στρεβλώσεων και προβληματικών φαινομένων, οξυμμένων παθολογικών καταστάσεων, σωματικής ή ψυχολογικής υφής, χρειάζεται άδολη μητρική αγάπη, στοργή και τρυφερότητα. Η μητρική αγάπη όλα τα καλύπτει, όλα τα συγχωρεί, όλα τα σβήνει, είναι ανεξίκακη και παιδαγωγική.

Αν ένα παιδί κάνει μια ζημιά ή φερθεί άσχημα, η μάνα του χωρίς υστεροβουλία, συγκαταβαίνει και το νουθετεί κατάλληλα κι ενδεδειγμένα, υποχωρώντας γιατί είναι σπλάχνο της. Έτσι γίνεται κι όταν αγαπάς τον πλησίον σου με άφατη μητρική αγάπη, τότε δικαιολογείς τις αδυναμίες του και δεν μεγιστοποιείς τα σφάλματά του, αλλά τα μειώνεις σφόδρα, σαν να μην τα βλέπεις καθόλου, ακόμη όμως κι αν τα δεις, τα παραβλέπεις και τα συγχωρείς, γιατί η αγάπη είναι αλώβητη κι έχει τεράστιες διαστάσεις, καθώς μάλιστα ασκεί και θεραπευτική επίδραση.

Το μέγεθος της μητρικής αγάπης παραβάλλεται με την υπέρτατη του Ουράνιου Πατέρα μας, του Οποίου αυτή η ιδιότητα απέναντί μας, περιθάλπει μέγιστη τιμή στον άνθρωπο, τον οποίο φροντίζει πολύ περισσότερο από τα πολύχρωμα κρίνα του αγρού και τα χαριτωμένα πτηνά του ουρανού, γιατί είμαστε το πιο τελειοποιημένο, αγαπητό του δημιούργημα, η έλλογη κορωνίδα της Δημιουργίας Του, η εικόνα Του, που προορίζεται για το «καθ’ ομοίωσιν».

Κι η εξομολόγηση, αντί νουθεσίας, του Αγίου Παϊσίου, Γέροντα του Αγιορείτη: Εγώ είμαι τόσο αποσβολωμένος κι αφοσιωμένος, όταν μου μιλάει ο άλλος για τον πόνο του, ώστε κι αν ακόμη κάθομαι επάνω σε σωρό από σπασμένα γυαλιά ή κι αν πατάω ξυπόλυτος σε σουβλερά αγκάθια, δεν καταλαβαίνω τίποτε.

Αγάπη με πόνο είναι το να περισφίξεις στην ζεστή αγκαλιά σου έναν πολύπαθο και πονεμένο πνευματικό αδερφό που είναι σκλαβωμένος από δαιμόνιο, οπότε αυτό δεν αντέχει την επιδεικνυόμενη κατανόηση με την θερμότητα που δημιουργεί και σίγουρα θα φύγει. Επιπλέον δικαιολογητικός λόγος της προκειμένης απόδρασης είναι το γεγονός ότι η σφιχτή αγάπη πνίγει τους δαίμονες κι οι ψυχές ελευθερώνονται με το ιαματικό βάλσαμο της μοναδικής αγάπης του Χριστού, που χύνει ασταμάτητα επουλώνοντας κάθε είδους πληγή.

Η αληθινή αγάπη ξεχειλίζει από το περίσσευμα της καρδιάς, δηλαδή είναι εγκάρδια κι ανοίγει στον άλλο δίαυλο επικοινωνίας και πληροφόρησης για τα μύχια και τα απόκρυφα, ακόμη και χωρίς την ύπαρξη οφθαλμοφανών, εξωτερικών εκδηλώσεων επιδειξιομανίας. Για να διαλυθεί ο γρανίτης που είναι γύρω από την σκληρή καρδιά μας ή το συμπαγές πουρί που περιβάλλει τις αρτηρίες, απαιτούνται θεϊκές βόμβες ισχύος αναρίθμητων μεγατόνων, που να έχουν ως εκρηκτική ύλη την άφθαστη αγάπη του Θεού. Αυτές συγκλονίζουν τα υλόφρονα θεμέλια της κοινωνίας μας, καθώς ο Θεός μας «βομβαρδίζει ανελέητα» με την πελώρια αγάπη Του.

Για τον παραπάνω σύντομο σχολιασμό, έχω βασιστεί στην ανάλυση του Αγίου Παϊσίου, Γέροντα του Αγιορείτη, όπως καταγράφεται στο Βιβλίο «Πάθη και αρετές», έκδοσης Ιερού Ησυχαστηρίου «Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου» στα Σούρμενα Θεσσαλονίκης, κι εγώ ο ελάχιστος την επαναφέρω στο προσκήνιο.