Του πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Κατά τη διδασκαλία των Πατέρων η άκτιστη χάρη του Θεού αγιάζει όχι μόνο τις ψυχές, αλλά και τα σώματα των Αγίων, ακόμη και ιερά αντικείμενα, όπως εικόνες και τάφους ιερών προσώπων. Κατά τον αγ. Νικόδημο τον Αγιορείτη, η αιτία της ευωδίας και θαυματουργίας των Λειψάνων των Αγίων, «είναι η άπαξ ενοικήσασα εις τα σώματα αυτών Χάρις του Αγίου Πνεύματος, ήτις δεν χωρίζεται απ’ αυτά μετά θάνατον, αλλά μένει μετ’ αυτών. Όθεν τας μεν ψυχάς των Αγίων ποιεί μακαρίας εν ουρανοίς, τα δε σώματα αυτών αποδεικνύει πηγήν ευωδίας και θαυμάτων παραδίξων και ιαμάτων. Καθώς και η Χάρις είναι ζωοποιός, ούτω ζωοποιά και τα σώματα των Αγίων αποτελεί» («Εορτοδρόμιον», έκδοσις 1961, σελ. 570)

Η τιμητική προσκύνηση των Αγίων Λειψάνων, βασίζεται στο δόγμα της Ενανθρωπήσεως του Θεού Λόγου. "Ο Χριστός έγινε τέλειος άνθρωπος - σημειώνει ο Καθηγητής Δημ. Τσάμης - για να θεώσει ολόκληρη την ανθρώπινη φύση· η άκτιστη ενέργεια της θεώσεως επεκτείνεται σ' όλο το σώμα του Χριστού, την κοινωνία των Αγίων, που είναι η Εκκλησία. Η εκθεωτική αυτή ενέργεια παραμένει στα σώματα των Αγίων και μετά τον θάνατό τους" ("Το Μαρτυρολόγιον του Σινά", σελ. 23 - 24).

Τα ιερά λείψανα μας μιλάνε και μας λένε ότι ο Θεός τιμά και δοξάζει πλούσια αυτούς που εφάρμοσαν το θέλημά Του στη ζωή τους, που ευαρέστησαν ενώπιόν Του. Αυτοί, κατά την υπόσχεσή Του, δεν πεθαίνουν: «Αμήν αμήν λέγω υμίν, εάν τις τον λόγον τον εμόν τηρήση, θάνατον ου μη θεωρήση εις τον αιώνα». Σας διαβεβαιώνω κατηγορηματικά ότι, αν κανείς εφαρμόσει στη ζωή του τον λόγο μου, δεν θα δεί ποτέ τον πνευματικό και αιώνιο θάνατο (Ιω. η´ 51). Ζούν και μετά τον σωματικό τους θάνατο τιμημένοι κοντά στο Θεό. Και έχουν παρρησία ενώπιόν Του. Τον παρακαλούν, κι Εκείνος τους ακούει, ιδιαιτέρως εκείνους, και εκπληρώνει τις επιθυμίες τους.

Τα λείψανα της Αγίας Θεοδώρας, της πολιούχου της Άρτας

Εν τω ιερώ ναώ της Αγίας Θεοδώρας της Βασιλίδος υπάρχουσι τα ιερά αυτής οστά, εκτός της κεφαλής, ανορυχθέντα Αρχιερατική του Μητροπολίτη επιταγή τω έτει 1873 Μαρτίου 20, τας ιάσεις αφθόνως προχέοντα τοις ευσεβέσιν. (ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΑΡΤΗΣ ΚΑΙ ΠΡΕΒΕΖΗΣ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ -ΚΕΦ.ΙΔ-σελ.149 και 150).

Την Κυριακή μετά των Αγίων Πάντων, εορτάζεται κατά την παράδοση η μνήμη της Ανακομιδής των λειψάνων της Αγίας Θεοδώρας.

Χρονικό Ανακομιδής των ιερών λειψάνων

Επειδή πολλοί αμφισβητούσαν την ύπαρξη των λειψάνων της Αγίας και υποστήριζαν ότι κλάπηκαν από τους Φράγκους (όπως συνέβη με πολλά ιερά λείψανα), ο τότε Μητροπολίτης Άρτης Σεραφείμ ο Βυζάντιος έδωσε εντολή να ανοιχθεί ο τάφος της. Έτσι στις 20 Μαρτίου του 1873, ημέρα Τρίτη και ώρα 1:30 πρωϊνή, αφού έψαλλαν την παράκληση της Αγίας ο ιερός κλήρος, ο ευσεβής λαός, οι επίτροποι του ναού, οι πρόκριτοι της Άρτας και οι πρόξενοι της Ρωσίας και της ελεύθερης Ελλάδας, με επικεφαλής τον Αρχιμανδρίτη Στέφανο Κλεόμβροτο (ο Μητροπολίτης Σεραφείμ απουσίαζε στην Κωνσταντινούπολη), άνοιξαν τον τάφο και με πολλή ευλάβεια συνέλεξαν τα ιερά και ευωδιάζοντα λείψανα της Οσίας. Αφού τα τοποθέτησαν σε ξύλινη λάρνακα, τα άφησαν για προσκύνημα στην ωραία πύλη του ναού και συνέχισαν ολονύκτια αγρυπνία προς τιμή της Αγίας και δοξολογία για τη μεγάλη δωρεά των λειψάνων της. Τα χαριτόβρυτα λείψανα της Αγίας αναδείχθησαν πηγή πολλών και μεγίστων θαυμάτων μέχρι σήμερα.

Χαρακτηριστικά του πρωτοκόλλου ανακομιδής

Την 24ην Μαρτίου 1873 συντάχθηκε το πρωτόκολλο εκταφής των οστών της Οσίας Θεοδώρας, το οποίο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΚΟΥΦΑΣ το έτος 1956 στο 4ο τεύχος και στις σελίδες 165-168.Το δημοσιευμένο κείμενο ήταν αντίγραφο του Χρ.Φιλίππου από το πρωτότυπο, που κατείχε ο γυμνασιάρχης Κων.Μόραλης.

Το πρωτόκολλο συντάχθηκε την 24η Μαρτίου 1873, (δηλαδή τέσσερες μέρες αργότερα από την μέρα της ανακομιδής), από τον Γεώργιο Παπαγεωργίου και περιλαμβάνει οκτώ ενότητες.

Η ανακομιδή έγινε «παρουσία και των κ.κ.Υποπροξένων Ρωσίας και Ελευθέρας Ελλάδος Γεωργίου Βαρζέλη και Δημητρίου Δεσποτοπούλου», χωρίς αυτοί να υπογράφουν το πρωτόκολλο. Το έγγραφο το υπογράφουν:

-Ο Αρχιμανδρίτης Στέφανος, ο του Αγίου Άρτης Επίτροπος και δώδεκα άλλοι κληρικοί, οι οποίοι αναφέρονται μόνο με τα οφφίκιά τους (όσοι έχουν) ‘ή με τα μικρά τους ονόματα (π.χ. Παπα-Νικόλας, Παπα-Δημήτριος) και όχι με τα επίθετά τους.(!!)

-Είκοσι ένας (21) Πρόκριτοι πολίτες, με τα ονοματεπώνυμά τους εκτός από το ένα για το οποίο αναφέρεται μόνο το επίθετό του(Λουρόπουλος). Σε αυτούς περιλαμβάνονται ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Μάργαρίτης, που επόπτευε την διαδικασία και ο Επίτροπος του ναού Θωμάς Μπαγιάκας.

Το συγκεκριμένο έγγραφο δεν το συμπεριέλαβε ο Μητροπολίτης Σεραφείμ Βυζάντιος στο ιστορικό δοκίμιο περί Άρτης και Πρεβέζης.

Παρατηρήσεις-σχόλια στο κείμενο του πρωτοκόλλου

Μια προσεκτική μελέτη του συγκεκριμένου κειμένου δημιουργεί ένα πλήθος αποριών, που θα πρέπει η ιστορική έρευνα να ασχοληθεί και να δώσει συγκεκριμένες απαντήσεις, μια και το έγγραφο αυτό χαρακτηρίζεται μέχρι τώρα σπουδαίο ιστορικό τεκμήριο. Συγκεκριμένα:

Α. Στην δεύτερη παράγραφο του πρωτοκόλλου διαβάζουμε τα παρακάτω.

«Εσχάτως δε ο αποδημών γεραρός ημών Αρχιερεύς Κύριος Σεραφείμ, συμπεσόντος λόγου περί των ιερών λειψάνων της Αγίας, απεφήνατο προς τους προκρίτους των πολιτών, ότι κρίνει καλόν να γίνη εκταφή ίνα εξ αυτώ των πραγμάτων καταδειχθή εάν η παράδοσις αύτη (για την αρπαγή των λειψάνων υπό των Ισπανών) έχεται ή μη αληθείας και η γνώμη αύτη εγένετο ασπαστή υπό τε των Προκρίτων και των άλλων πολιτών.

Όθεν και απεφασίσθη να γίνη η ανασκαφή,αλλά δυστυχώς ασθενήσας ο Αρχιερεύς ανέβαλε δια τον Μάρτιον και επειδή αίφνης και απροσδοκήρτως μετεκαλείτο κατ΄ανωτέραν επιταγήν εις Κωνσταντινούπολιν αφήκεν εντολήν εις τον αντιπρόσωπόν του Αρχιμανδρίτην Κύριον Στέφανον Κλεόμβροτον, όπως από κοινού μετά των Προκρίτων πολιτών επιχειρήσωσι τα της ανασκαφής.»

Σχόλιο. Για ποιο λόγο δεν έγινε και άλλη μια ολιγοήμερη αναβολή της ανασκαφής, μέχρι να επιστρέψει ο Μητροπολίτης από την Κωνσταντινούπολη; Από τόσο σημαντικό γεγονός δικαιολογείται η απουσία του Μητροπολίτη Σεραφείμ;

Β. Στην τέταρτη και Πέμπτη παράγραφο του πρωτοκόλλου διαβάζουμε μεταξύ των άλλων και τα εξής:

«Πρώτον εψάλλη, κατά τα νενομισμένα, πρό του Μνημείου υπο του ιδίου Αρχιμανδρίτου η παράκλησις της Αγίας Θεοδώρας, ήν εμελοποίησεν ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Κύριος Σεραφείμ. Ακολούθως οι κτίσται τη επιστασία του αρχιτέκτονος Δημητρίου Μαργαρίτου απέσπασαν από του εδάφους του Νάρθηκος μεγάλην μαρμάρινον πλάκαν έμπροσθεν του μνημείου παρακειμένην και εντεύθεν ήρχισαν να σκάπτωσι, μέχρις ού προχωρούντες προς τα κάτω του μνημείου απήντησαν τείχος εκ κεραμίνων πλακών (τούβλων) προς διάρρηξιν του οποίου εδέησε να μεταχειρισθώσι όξος και σχηματίσαντες οπήν τινά εννόησαν ότι το τείχος τούτο ουδέν άλλο ήν ή η δεξιά πλευρά του τάφου, διότι δια της οπής εφάνη το Χαίνον του Τάφου εις το βάθος του οποίου υπό φωτός λαμπάδος βοηθούμενοι,ήν προσεκόλλησαν εις το έτερον άκρου ράβδου και δια της οπής εισήγαγον εντός του τάφου διέκρινεν λείψανον τηρούν την φυσικήν αυτού κατάστασιν.Ότε δε ουδεμία πλέον αμφιβολία υπήρχε ότι το λείψανον ευρίσκετο εντός του Τάφου, ήρξατο η ανασκαφή του επί του Τάφου μνημείου …

Παρατηρήσεις –σχόλια

- Χρησιμοποιήθηκε «όξος». δηλαδή ξύδι για να τρυπήσουν τον δεξιό τείχος του τάφου που αποτελούνταν από κεράμινες πλάκες.

Όπως όμως ο καθένας μπορεί εύκολα να διαπιστώσει, το ξύδι δεν διαλύει τις κεράμινες πλάκες ή τα τούβλα. Αν υποθέσουμε ότι με την λέξη «όξος» εννοείται ένα πολύ ισχυρό οξύ, θα ήταν ενδιαφέρον να μάθουμε το είδος του οξέος και την τεχνική που χρησιμοποιήθηκε για το άνοιγμα της τρύπας στον τάφο, σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, μια και γνωρίζουμε καλά την συμπεριφορά των κεράμινων σκευών απέναντι στα υπάρχοντα σήμερα ισχυρά οξέα.

- Επίσης αναγράφεται ότι ,από την τρύπα που προέκυψε φάνηκε, με την βοήθεια λαμπάδος, «ήν προσεκόλλησαν εις το έτερον άκρου ράβδου και δια της οπής εισήγαγον εντός του τάφου», το «λείψανον τηρούν την φυσικήν αυτού κατάστασιν». Μα είναι δυνατόν να διατηρηθεί η φλόγα μιας λαμπάδας, όταν τοποθετείται μέσα σε κλειστό χώρο από μια μικρή τρύπα, όπως στην περίπτωση του τάφου ,λόγω της έλλειψης οξυγόνου από τον κλειστό χώρο; Πως δόθηκε η δυνατότητα στους συμμετέχοντες να περιεργαστούν το εσωτερικό του τάφου και να δούνε το λείψανο στην φυσική κατάσταση;

Γ. Στην τέταρτη παράγραφο αναγράφονται και τα εξής;

«Η εσωτερική δι΄αύτη κατάστασις του Μνημείου και η συσσώρευσις πολλών αναμίκτων υλών εντός αυτού αποδεικνύουν ότι βέβηλοι χείρες επέφερον την καταστροφήν του μνημείου,πειραθείσαι να αρπάσωσιν το λείψανον αλλά αποτυχούσαι…Ακολούθως αφαιρέσαντες τα συντρίμματα ταύτα και προχωρούντες εις την ανασκαφήν ανεύρον τον τάφον άθικτον και ανέπαφον προς ανατολάς εστραμμένον,….

Αφού δε οι κτίσται εκκαθάρισαν καλώς την επικαλύπτουσαν τον τάφον μαρμάρινην πλάκα και προπαρασκεύασαν τα πάντα απεσύρθησαν και ανέλαβον οι Ιερείς να ανελκύσωσιν την πλάκα, τούτον δε γενομένου, εφάνησαν τα λείψανα της Αγίας,εφ΄ών έκειντο σεσηπότα τεμάχια σανίδων δρυός και μία κέραμος μεγάλη και πλατεία υπό την κεφαλήν του ιερού λειψάνου. Τα περισωθέντα δε ταύτα λείψανα των σανίδων μαρτυρούσιν ότι το σώμα της Αγίας αναπαυθείσης πρώτον ετέθη εντός δρυίνης λάρνακος και μετ΄αυτής ακολούθως εν των τάφω. Κατά την κρίσιμον δε ταύτην και πλήρη θρησκευτικής ευλαβείας περίστασιν, των ιερέων φερόντων επιτραχήλια και αδόντων, ο Αντιπρόσωπος του Αρχιερέως Αρχιμανδρίτης Κύριος Στέφανος καταβάς μετά της προσηκούσης ευλαβείας ασκεπής εις τον τάφον και φέρων επιτραχήλιον συνέλεξε μετά πάσης προσοχής και δεξιότητος τα οστά τα πλείστα των οποίων εκ του χρόνου ήταν σεσαπρωμένα και πολλά εν είδει τέφρας και ειλίσας εις σινδόνην καθαράν επέθηκε αυτά εν κενώ κιβωτώ,όπερ σφραγισθέν υπό του αντιπροσώπου Αρχιμανδρίτου Κυρίου Στεφάνου, υπό του προκρίτου πολίτου Κυρίου Γερασίμου Καραπάνου και του επιτρόπου της Εκκλησίας Θωμά Μπαγιάκα μετεκομίσθη υπό των ιερέων και ετέθη πρό των Ωραίων Πυλών του ιερού βήματος…

Σχόλιο. Εδώ αναφέρεται ότι βρέθηκε και το κεφάλι της οσίας κάτω από ένα κεραμίδι,. Όμως ο Μητροπολίτης Σεραφείμ αναφέρει στον ΧΡΟΝΙΚΟ ότι δεν βρέθηκε το κεφάλι της Οσίας κατά την ανακομιδή(!!!!;;;;).Και πως είναι δυνατόν το λείψανο της οσίας, που ενώ βρισκόταν στην φυσική αυτού κατάσταση ξαφνικά μεγάλο μέρος του να είναι σαν τέφρα; Πως δικαιολογείται αυτή η αντίφαση;

Δ. ’Εβδομη παράγραφος.

Πόσα δε και τίνα εκ των ιερών οστών περιεσώθησαν, ακριβώς δεν ηξεύρομεν,ως μη δόντες προσοχήν,διότι άμα συνελέγοντο ευθύς και ετίθεντο εν τω κιβωτίω, όπερ εν ακαρεί εσφραγίσθη ένεκα του συρρεύσαντος πλήθους.

Σχόλια. Ενώ προηγουμένως αναγράφεται ότι «ο Αντιπρόσωπος του Αρχιερέως Αρχιμανδρίτης Κύριος Στέφανος καταβάς μετά της προσηκούσης ευλαβείας ασκεπής εις τον τάφον και φέρων επιτραχήλιον συνέλεξε μετά πάσης προσοχής και δεξιότητος τα οστά τα πλείστα των οποίων εκ του χρόνου ήταν σεσαπρωμένα και πολλά εν είδει τέφρας και ειλίσας εις σινδόνην καθαράν επέθηκε αυτά εν κενώ κιβωτίώ» στον επίλογο ο συντάκτης του πρωτοκόλλου ανακομιδής αφήνει να εννοηθεί ότι η συλλογή των λειψάνων έγινε με τόσο βιαστικό τρόπο, πρακτική που δεν ενδείκνυται, σε τέτοιες περιπτώσεις.

Επίλογος

Τελικά το συγκεκριμένο έγγραφο, λόγω των αντιφάσεων που έχει, περιπλέκει το θέμα της ανακομιδής των λειψάνων της Οσίας Θεοδώρας, παρά το διαφωτίζει. Ίσως γι΄αυτό να μην το συμπεριέλαβε και ο Σεραφείμ ο Βυζάντιος στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΕΡΙ ΑΡΤΗΣ ΚΑΙ ΠΡΕΒΕΖΗΣ. Άποψη του γράφοντος είναι να αποσυρθεί ως αναξιόπιστο και να παραμείνει η ιστορική μαρτυρία του Μητροπολίτου Σεραφείμ, όπως αναγράφεται στο ιστορικό ΔΟΚΙΜΙΟ του. Απομένει στην ιστορική έρευνα να αποδείξει τι απέγινε το κεφάλι του λειψάνου της Αγίας.