Γράφει ο Νικόλαος Αλ. Στούμπος

Σήμερα είναι γενικά παραδεκτό ότι έχουμε ανάγκη από μια σωστή παιδεία, μια παιδεία για το δικό μας τόπο, για τις δικές μας ανάγκες, με πρώτη βέβαια ανάγκη την επιβίωσή μας, γιατί με την παιδεία αναπτύσσεται η οικονομία, εξυγιαίνονται οι θεσμοί και σώζεται η κοινωνία από τη σήψη και την παρακμή. Αν το Γένος των Ελλήνων επιβίωσε μέσα στους ατέλειωτους αιώνες δεν το οφείλει ούτε στην πολεμική του ισχύ ούτε στα μέσα παραγωγής. Το οφείλει αποκλειστικά στη δική του ευφυΐα, στην καλλιέργεια του πνεύματος που σηματοδότησε πρόταση βίου με καθολική, πανανθρώπινη εμβέλεια και δυναμική.

Προφανώς, το πρόβλημα της παιδείας μας είναι σύνθετο και πολύπλευρο. Το όραμα όμως για μια πραγματική παιδεία που να υπηρετεί τις ανάγκες του λαού μας και την ελληνική αυτοσυνειδησία αντιμετωπίστηκε στη χώρα μας μυωπικά. Η παιδεία μας κινήθηκε γενικά σ’ ένα ασφυκτικά περιορισμένο πλαίσιο, χωρίς ποιότητα, χωρίς κινητοποίηση των ικανών, χωρίς ελπίδα ανάστασης του λαού μας. Οι τελευταίες μεταρρυθμιστικές προσπάθειες περιορίστηκαν σε κάποια μέτρα (γλωσσικό, ώρες διδασκαλίας κάθε μαθήματος, βελτίωση των σχολικών εγχειριδίων κλπ) και αγκάλιασαν την εφήμερη ιδεολογία, αποχρωματίζοντας τον Έλληνα και εξισώνοντας τις σπουδές προς τα κάτω. Στα σχολεία μας όλων των βαθμίδων, ενώ η μάθηση είναι άθλημα (κατά τον Αριστοτέλη «μετά λύπης γαρ η μάθησις») που προϋποθέτει αυστηρή ασκητική προσπάθεια, κυριάρχησε από τα πρώτα εκπαιδευτικά βήματα το σύνθημα της μειωμένης προσπάθειας τόσο στους διδάσκοντες όσο και στους διδασκόμενους. Οι συνέπειες αυτής της εξέλιξης ούτε φαίνονται άμεσα, ούτε μετριούνται εύκολα. Μπορούμε όμως με βεβαιότητα να πούμε ότι η εποχή που μας προστάτευαν με τη μετριότητά μας τα σύνορά μας, έχει περάσει. Ο ανταγωνισμός ατόμων και λαών γίνεται σε παγκόσμιο επίπεδο, όπου επικρατούν μόνο οι ικανοί. Και όσο γρηγορότερα παραμερίσουμε τη νοσηρή αυτή κατάσταση που επικρατεί στην εκπαίδευση τόσο το καλύτερο για το μέλλον του τόπου μας.

Υπάρχει, λοιπόν, στη χώρα μας θέμα παιδείας πολύ σοβαρό, πολύ κρίσιμο. Είναι αποθαρρυντικό να συζητάμε πολύ συχνά για τις πτυχές αυτού του προβλήματος, χωρίς να καταλήγουμε σε κάτι πιο σταθερό, πιο ελπιδοφόρο. Για την παιδεία μας, αν εξαιρέσουμε τις Εισαγωγικές Εξετάσεις στα πανεπιστήμια, υπάρχουν πολλά ερωτήματα: Πώς θα μπορέσουμε η παιδεία στα πανεπιστήμια από επαγγελματική να προχωρήσει στην έρευνα και στην τεχνολογία, να γίνει επιστήμη; Πώς θα μπορέσουμε επίσης να δώσουμε στους νέους τη γνήσια ανθρωπιστική παιδεία, η οποία θα αξιοποιήσει την αναμφισβήτητη ευφυΐα του λαού μας; Φυσικά, ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ ασυμβίβαστος με το επάγγελμα. Στην πράξη της ζωής, στον αγώνα και στο μόχθο της δοκιμάζεται και καταξιώνεται ο άνθρωπος, το πνεύμα και η αρετή του. Είναι βασική παράλειψη να εξετάζεται δευτερευόντως η αξιολογική συνείδηση, η οποία θα χρησιμοποιήσει τα όπλα της ευφυΐας για να επιτύχει τους σκοπούς της Αγωγής. Ο γνήσιος ανθρωπισμός δεν δημιουργεί απόκοσμους «λογίους» που θα αποστρέφονται τα πρακτικά επαγγέλματα ως ασχολίες αποκρουστικές και βάναυσες. Η αξιολογική συνείδηση (διάκριση του ανώτερου από το κατώτερο, του καλού από το κακό, του ωραίου από το άσχημο κλπ) πρέπει και πάλι να γίνει όχι θεωρητικά αλλά και πρακτικά πρωταρχικός σκοπός της Αγωγής σ’ όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης.

Είναι, άλλωστε, κοινή συνείδηση ότι η κοινωνία της εποχής μας ταλαιπωρήθηκε και ταλαιπωρείται από τους ευφυείς μορφωμένους, χωρίς να έχουν το ανάλογο ηθικό έρεισμα. Ακόμη και ο ίδιος ο σύγχρονος πολιτισμός υποφέρει από την ειδωλολατρία προς το λογικό αναλυτικό πνεύμα με θύμα την βαθύτερη ψυχική ζωή. Τέλος, πώς θα σταματήσουμε τον εκπατρισμό των νέων μας, του εξαιρετικού αυτού ανθρώπινου δυναμικού, το οποίο, ενώ εδώ μηδενίζεται, στο εξωτερικό φθάνει στα όρια των ικανοτήτων του; Πώς θα σώσουμε τον πλούτο της χώρα μας που είναι ο πλούτος των ανθρώπων; Οφείλουμε σ’ αυτό το σοβαρότατο πρόβλημα να προσέξουμε ιδιαίτερα. Μας αφορά όλους γιατί όταν το πνεύμα δεν έχει μάθει να παίρνει στα σοβαρά τον εαυτό του, αυτό σημαίνει ότι ακολουθεί την επιπολαιότητα και την υπεκφυγή που πληρώνεται πολύ ακριβά.

Το εκπαιδευτικό μας σύστημα λοιπόν νοσεί. Είναι ένα σύστημα παλίνδρομο και ανεδαφικό. Το κράτος, που μονοπώλησε ασφυκτικά το σημαντικότατο αυτό τομέα της εθνικής μας ζωής, έδωσε στο εκπαιδευτικό σύστημα επαγγελματική κατεύθυνση και ανέλαβε από την πιεστική αυτή ανάγκη όλο το βάρος των εκπαιδευτικών προβλημάτων που έφθασαν σε οριακό σημείο. Η Παιδεία μας ως χρηστικό δεδομένο για επαγγελματική αποκατάσταση, επιτυχία κλπ εκτρέπεται του αυθύπαρκτου στόχου της. Δεν υπηρετεί το κριτικό και δημιουργικό πνεύμα μέσα στην εθνική ολότητα, τη γλώσσα, την ιστορική συνείδηση, τη θησαυρισμένη παράδοση, τη μεταφυσική ελπίδα. Αντίθετα, επικρατεί ένας απέραντος ωφελισμός με αποκλειστική προτεραιότητα την απόκτηση ενός πτυχίου.

Κατ’ ανάγκη στα σχολεία μας από το δημοτικό ως το πανεπιστήμιο η παρεχόμενη εκπαίδευση εξαντλείται φανερά στην ταύτιση μάθησης και απομνημόνευσης. Η απομνημόνευση, βέβαια, δεν στερείται παιδαγωγικής αξίας, αλλά η αναγόρευσή της στην κυρίαρχη μέθοδο, ιδίως στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση, θυμίζει παλαιότερες εποχές όταν σπάνιζε η πληροφορία. Σήμερα που η πληροφορία είναι διάχυτη το βάρος πέφτει στη διαχείρισή της και αυτό απαιτεί κριτική ικανότητα. Οι νέοι μας ακόμη και σήμερα διδάσκονται γνώσεις κατά τρόπο τυποποιημένο και ανορθόδοξο. Στα σχολεία μας, αντί του φωτισμένου διαλόγου, κυριαρχεί ο μονόλογος και η άσκηση της μνήμης. Οι μαθητές δεν μαθαίνουν τους τρόπους και τις μεθόδους για την κατάκτηση της γνωστικής ύλης που τόσο απαραίτητοι είναι στο σύγχρονο ανταγωνιστικό κόσμο. Και ακόμη περισσότερο δεν συμμετέχουν ενεργά με το νου και τη συνείδησή τους στη διδακτική διαδικασία. Με τον τρόπο αυτό νοθεύεται κάθε προσπάθεια για την εμβάθυνση στο νέο διδακτικό αντικείμενο που έχει ως στόχο να φέρει την ψυχή των νέων «εν απορία πολλή», απ’ όπου ο ελεύθερος διάλογος διαμορφώνει την ηθική, θρησκευτική, κοινωνική και πολιτική συνείδηση. Η συσσώρευση γνώσεων, όχι μόνο δεν είναι συμβατή με τους σκοπούς της Αγωγής, αλλά καλλιεργεί την αίσθηση της αυτάρκειας και τη συνακόλουθη παθητικότητα. Αντίθετα, η κριτική βοηθάει στην επεξεργασία των γνώσεων. Όταν η σκέψη κυριαρχεί, τίποτε το φοβερό δεν μας φοβίζει. Με την καλλιέργεια, λοιπόν, του κριτικού και δημιουργική πνεύματος, με τον καθαρό λόγο, τον καίριο λόγο, την αλήθεια, οι νέοι μας μέχρι το τέλος της εκπαίδευσής τους θα εφοδιάζονται με σοφία, με δεξιότητες και με την επιθυμία να ζήσουν σκεπτόμενοι, ηθικά και παραγωγικά.

Πέρα όμως από τη στέρεη αυτή βάση, ο εκπαιδευτικός θεσμός πρέπει να εστιάζεται στην ορθή οργάνωση και στους λειτουργούς της. Έχει να κάνει με τα σχολικά κτίρια και τις ανέσεις των χώρων, με τα διδακτικά μέσα και με την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών κ.λ.π. Ιδιαίτερα οι λειτουργοί της Παιδείας, εκτός από τη συχνή επιμόρφωση και την προσοχή της πολιτείας, καθώς και του σεβασμού της κοινωνίας, οφείλουν να γίνονται σοφότεροι και δικαιότεροι αλλά και ηρωικότεροι, για να μπορέσουν να οδηγήσουν με ασφάλεια τους νέους στον ηθικό και διανοητικό τους φωτισμό, εναρμονιζόμενοι με τον Πλάτωνα, ο οποίος μας διδάσκει από τα βάθη των αιώνων ότι ο παιδαγωγός «ευπορεί λόγων περί αρετής, οίτινες ποιήσουσιν βελτίους τους νέους», για να κερδίσουν την «ωραίαν ψυχήν τους». με τον τρόπο αυτό οι νέοι μας θα οδηγηθούν στο επίπεδο εκείνο που θα τους εξασφαλίσει εσωτερική ευστάθεια και ηθική αυθυπαρξία, για να μπορέσουν να ζήσουν δημιουργικά για τον εαυτό τους και για την κοινωνία ως σύγχρονοι άνθρωποι.