Από την σύγχρονη Ιστορία της Ελλάδας γνωστό μας είναι ότι μικρό μέρος της Ηπείρου και σχεδόν ολόκληρη η Θεσσαλία απελευθερώθηκαν από τους Οθωμανούς την 24 Ιουνίου 1881. Ο Σουλτάνος αναγκάσθηκε να αποδεχθεί την Διεθνή Σύμβαση που υπογράφηκε στην Κωνσταντινούπολη.

Η μεταβολή των συνόρων στην Ήπειρο με φυσικό όριο τον Άραχθο όπως πηγάζει από την Πίνδο συνέχιζε στην Θεσσαλία και έφθαναν μέχρι την Ελασσόνα και το Αιγαίο Πέλαγος. Τότε απελευθερώθηκε η Άρτα και τα Χωριά της. Τότε βρήκε την Λευτεριά της και η Μεγάρχη. Η Απελευθέρωση αυτή ήταν ευτυχώς για την φτωχή Ελλάδα ευτύχημα γιατί η Πατρίδα μας δεν είχε τα μέσα (χρήματα και διπλωματική υποστήριξη) για πολεμική περιπέτεια απέναντι στην Παντοδύναμη Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Συγκριτικά μπορούμε να ανατρέξουμε στο παρελθόν και να φαντασθούμε την Μεγάρχη πριν εκατό χρόνια όταν τα ελαιόδεντρα ήταν σχεδόν ανύπαρκτα και οι ράχες του Χωριού ένα απέραντο Βοσκοτόπι. Όλος αυτός ο τόπος ανήκε στους τσιφλικάδες που δεν αστειευόταν. Είχαν αγοράσει τα τουρκικά τσιφλίκια των Μπέηδων που έφευγαν από την ελεύθερη πλέον Άρτα. Η Ελλάδα είχε ανάγκη από χρήματα και υποχώρησε στην οικονομική ανάγκη που γνώριζε την εποχή εκείνη. Η τιμή της γης ήταν πάρα πολύ συμφέρουσα για τούς τσιφλικάδες και απρόσιτη για τους πάμφτωχους Έλληνες.

Η πολυπόθητη Αναδιανομή της Αγροτικής Γής (Κλήρου) πραγματοποιήθηκε το 1928 όταν ειδικό συνεργείο ήλθε στο Χωριό για τον αυτό τον σκοπό. Η κατάσταση άλλαξε ολοσχερώς και οι Μεγαρχίτες από κολίγοι έγιναν ιδιοκτήτες Γης και απόκτησαν το αποφασιστικό δικαίωμα στην επιλογή της καλλιέργειας. Η καλλιεργήσιμη Γη ήταν μικρή και ο λόγγος απεριόριστος. Με λίγα λόγια η επιβίωση ήταν δύσκολη και οι κάτοικοι της Μεγάρχης ήταν υποχρεωμένοι να δουλεύουν στα χωριά του κάμπου της Άρτας.

Αυτή την εποχή παρουσιάζεται και ο Παπαβασίλης Χριστοπάνος, Ηγούμενος της Μονής Ρουβέλιστας που γεννήθηκε στην Μεγάρχη το 1888. Τελείωσε το Σχολαρχείο, διάλεξε την ιερατική ζωή και χειροτονήθηκε γρήγορα Ιερέας. Διδάχθηκε την Βυζαντινή Μουσική και ήταν μοναδικός Ψάλτης. Γνωστό είναι αυτό που έμεινε από τότε, όταν έψελνε ο Παπαβασίλης τα θεμέλια της Εκκλησίας χόρευαν. Ολόκληρη η οικογένεια, η Γυναίκα και τα τέσσερα παιδιά του χάθηκαν το 1918 με την ισπανική γρίπη. Πολλές οικογένειες ξεκληρίστηκαν τότε στη Μεγάρχη. Σε ολόκληρο τον Κόσμο όπως λένε χάθηκαν τότε 40 με 50 εκατομμύρια άνθρωποι.

Στο Πέτα παρατηρητικός και πολύ περίεργος όπως ήταν έμαθε από τους Πετανίτες την συστηματική καλλιέργεια της ελιάς σε ότι αφορά το φύτεμα, εμβολιασμό (κέντρωμα), παραγωγή λαδιού και φαγώσιμες ελιές. Υποθετικά θα πρέπει να άρχισε να φυτεύει συστηματικά ελιές στη Μεγάρχη στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Κοντά του είχε τον ανεψιό του ορφανό Πατέρα μου, του οποίου η οικογένεια είχε και αυτή ξεκληριστεί με την ισπανική γρίπη. Η νέα αυτή συστηματική πρωτοβουλία τους έφερε σε αντίθεση με τους Βοσκούς του Χωριού. Αυτοί θεωρούσαν την καλλιέργεια της ελιάς σαν περιοριστικό στοιχείο του λόγγου και του χώρου για την βοσκή των αιγοπροβάτων και οργισμένοι ξερίζωναν τις ελιές. Ο Παπαβασίλης όμως με τον Πατέρα μου -πάντοτε κοντά του επίμονα- συνέχιζαν το έργο τους. Στην προσπάθεια αυτή τον ακολούθησαν και άλλοι Μεγαρχίτες και εκείνη εποχή γεννήθηκαν τα πρώτα λιοτόπια της Μεγάρχης. Δυνατόν να θεωρηθεί σαν η απαρχή της εποχής ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΗ και την γέννηση της οριστικής καλλιέργειας της Ελιάς στην Μεγάρχη.

Το 1927 σε ηλικία σαράντα χρονών η Μητρόπολη Άρτας τον τοποθέτησε με καθήκοντα Ηγούμενου στη Μονή Ροβέλιστας και από το 1937 ήταν επίσης υπεύθυνος για την Μονή Μελατών. Πολύ γνωστός στα χωριά των Ραδοβιζίων με το εικόνισμα της Παναγίας και τα μουλάρια του Μοναστηριού πραγματοποιούσε επισκέψεις στα Χωριά που επιζητούσαν την Βοήθεια της Παναγίας. Η βοήθεια ήταν απαραίτητη ειδικά σε περιόδους ανομβρίας. Πολλές από τις περιοδείες γινόταν επίσης στα Χωριά του Κάμπου κατά την φθινοπωρινή εποχή όταν οι Χωρικοί από σεβασμό έκαναν δωρεές στην Παναγία. Οι προσφορές ήταν πάντοτε σε είδος όπως το λάδι, σιτάρι, καλαμπόκι. Με την επιστροφή του στο Μοναστήρι ο Παπαβασίλης από όσα συγκέντρωνε βοηθούσε τους φτωχούς στα Χωριά γύρω από το Μοναστήρι αφού τα χρόνια εκείνα η μεγάλη φτώχεια μάστιζε περιοχή των Ραδοβυζίων. Γνωστή είναι επίσης η μεγάλη του ανθρωπιστική βοήθεια και συμπαράσταση στα ορφανά παιδιά και φτωχές οικογένειες.

Στη δεκαετία του 1930 σκέφθηκε τη δημιουργία ελαιοτριβείου στη Μεγάρχη. Έκτισε κατάλληλο κτίριο που υπάρχει ακόμη στα λεγόμενα Γουλέικα(*), χρηματοδοτώντας ταυτόχρονα τη δημιουργία δρόμου από τον Εθνικό Δρόμο μέχρι το Χωριό για την μεταφορά του απαραίτητου εξοπλισμού. Την πάρα πολύ Μεγάλη Πέτρα για την τριβή της Ελιάς, το Πιεστήριο και τον Εργάτη (ξύλινος Κύλινδρος, ύψους 2 μέτρων). Όλα αυτά υπάρχουν ακόμη αλλά το Κτίριο είναι δυστυχώς παρατημένο. Για όσους έχουν αναμνήσεις η ψυχή παραμένει ζωντανή. Επίσης σκέφθηκε την εγκατάσταση Αλευρόμυλου και αγόρασε τον απαραίτητο εξοπλισμό που έμεινε αχρησιμοποίητος. Αγοράσθηκε από τον μακαρίτη Φώτη Ε. Πανή, εκεί ποτέ δεν λειτούργησε αφού το κτίριο έπαθε μεγάλες ζημιές. Την ίδια εποχή και με τα χρήματα της πώλησης αυτής, έγινε ανανεωτική προσπάθεια του ΛαδόΜυλου. Δύο μικρότερες πέτρες αντικατέστησαν την μεγάλη που παρέμεινε οριζόντια στο αλώνι και το άλεσμα των ελαιών έγινε πιο αποτελεσματικό και γρήγορο. Ο Βίτζιος πείρε τη θέση του Εργάτη και η πιεστική διαδικασία ήταν αποτελεσματικότερη. Η ποιότητα του λαδιού είναι με τη μέθοδο αυτή η καλύτερη αλλά είναι πολύ αργή.

Ο Παπαβασίλης έφυγε από τη ζωή κατά τη διάρκεια εγχείρησης σκωληκοειδίτιδας το 1941 στο Νοσοκομείο της Άρτας. Θάφτηκε δίπλα στον τάφο του Παπαντώνη κάτω από την Πανάρχαια Αγριελιά της Αγίας Παρασκευής.

Η συνέχεια του Ελαιοτριβείου διαφυλάχθηκε από το Πατέρα μου τον Κώτσιο (Γούλα) Χριστοπάνο που είχε την επιμέλεια για την τριβή των ελιών από τη Μεγάλη Πέτρα. Αυτή γύριζε κυκλικά στο αλώνι συρόμενη από ένα άλογο. Έχω πολύ καλά στην μνήμη μου το αγαπημένο μας άλογο τον Μπάλιο και τον Πατέρα μου πίσω με το φτυάρι να ρίχνει τις ελιές για να τις αλέσει η Μεγάλη Πέτρα. Όταν το άλεσμα ήταν έτοιμο, έβαζαν τον πολτό στις σφυρίδες και αρμονικά τις τοποθετούσαν κάθετα κάτω από το Πιεστήριο. Εδώ άρχιζε η διαδικασία για να πάρουν το λάδι. Έριχναν συνεχώς ζεστό νερό στις σφυρίδες και το μίγμα μεθοδικά όδευε μέσα σε ένα μεγάλο Βαρέλι. Όταν ο κύκλος πιεστικής διαδικασίας τελείωνε τότε με ειδικό μέσο χώριζαν το λάδι από το νερό. Ειδικοί για το διαχωρισμό του λαδιού από το ρόμπολο ήταν οι Θείος Φώτης που ξενιτεύτηκε στην Αυστραλία και ο Θείος Λευτέρης.

Δεν θα πρέπει να παραλείψω την απαραίτητη συμβολή στη τεχνική υποστήριξη και συντήρηση της Μεγάλης Πέτρας και του υπόλοιπου εξοπλισμού του μακαρίτη Θόδωρου Χριστοπάνου. Κάθε χρόνο τον μήνα Σεπτέμβριο γινόταν η απαραίτητη συντήρηση του εξοπλισμού και προετοιμασία πριν την έναρξη της περιόδου λειτουργίας του Μύλου.

Χαρακτηριστικό είναι ότι το Ελαιοτριβείο του Παπαβασίλη λειτούργησε ασταμάτητα σε όλη την περίοδο της Κατοχής, είχε δε ενεργητική αντιστασιακή δραστηριότητα κατά των Κατακτητών τροφοδοτώντας με λάδι την Αντίσταση. Πολλές φορές οι Ιταλός Διοικητής κάλεσε τον Πατέρα μου στο Κομπότι και επιτακτικά του ζητούσενα σταματήσει την αντιστασιακή του δραστηριότητα. Αυτός πάλι επίμονα του απαντούσε ότι κάνει το καθήκον του και συνέχιζε. Λειτούργησε αδιάκοπα στην διάρκεια του Εμφυλίου και σταμάτησε να λειτουργεί οριστικά στα αρχές της δεκαετίας του 1970.

Πέρασε από το 1920 μέχρι σήμερα ακριβώς ένας αιώνας. Στην περίοδο αυτή της εκατονταετίας η Μεγάρχη γνώρισε τα αιγοπρόβατα, ήρθε η εντατική καλλιέργεια του καπνού και στη συνέχεια η σημερινή εντατική μονοκαλλιέργεια της ελιάς με την σημαντική χρήση των φυτοφαρμάκων.

Η απόσταση της Μονής Ροβέλιστας από την Μεγάρχη είναι σχεδόν 22 χιλιόμετρα. Την εποχή του Παπαβασίλη γινόταν με τα πόδια ή το Μουλάρι. Σήμερα η Μονή της Ροβέλιστας είναι προσιτή με αυτοκίνητο.

Παρατηρώντας με τον δορυφόρο Google Earth την διαδρομή τα λιοτόπια είναι αμέτρητα όχι μόνο στη Μεγάρχη αλλά ακόμη και στο Διάσελο και συνέχεια αυξάνονται.

Τα λιοτόπια της Μεγάρχης είναι τα πλέον αξιόλογα στην περιοχή της Άρτας και οι βρώσιμες μεγαρχίτικες ελιές και λάδι έχουν την δική τους μεγαρχίτικη γεύση. Η παραγωγή της ελιάς έγινε πλέον μονοκαλλιέργεια και αντιμετωπίζει μεγάλες δυσκολίες.

Η αναγκαιότητα της διαρκούς αναπροσαρμογής στις νέες συνθήκες ήταν απαραίτητη για την επιβίωση. Αυτή ήταν η μοναδική Πρωτοποριακή Δύναμη του Παπαβασίλη.


(*)Γουλέικα είναι τοπωνύμιο στο κέντρο του Χωριού. Εκεί ζούσε η Οικογένεια του Γούλα Χριστοπάνου και ήταν βοσκός. Σύμφωνα με την μεγαρχίτικη παράδοση σε χρονολογία που τοποθετείται στα τέλη της τότε τουρκοκρατούμενης Άρτας, βρήκε μόνο του κάπου στα πεδινά του κάμπου ένα πανέμορφο μαύρο άλογο με όλη την αρματωσιά του. Το παρουσίασε στον τούρκο Μπέη της Άρτας. Σύμφωνα πάλι με την παράδοση ο Μπέης έκανε δώρο στον Γούλα Χριστοπάνο το χωράφι που λέγεται Μούλκης. Είναι πολύ πιθανό ο Μπέης να έφυγε από τη Άρτα με αυτό το άλογο. Πάντως ήταν πολύ ωραίο γνήσιας αραβικής ράτσας και το θαύμασαν οι Μεγαρχίτες η ιστορία έμεινε στη μνήμη του Χωριού.