Εν τω ιερώ ναώ της Αγίας Θεοδώρας της Βασιλίδος υπάρχουσι τα ιερά αυτής οστά, εκτός της κεφαλής, ανορυχθέντα Αρχιερατική του Μητροπολίτη επιταγή τω έτει 1873 Μαρτίου 20,τας ιάσεις αφθόνως προχέοντα τοις ευσεβέσιν. (ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΑΡΤΗΣ ΚΑΙ ΠΡΕΒΕΖΗΣ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ - ΚΕΦ.ΙΔ, σελ. 149 και 150).

Την Κυριακή μετά των Αγίων Πάντων (φέτος στις 22-6-2025), εορτάζεται κατά την παράδοση η μνήμη της Ανακομιδής των λειψάνων της Αγίας Θεοδώρας.

Επειδή πολλοί αμφισβητούσαν την ύπαρξη των λειψάνων της Αγίας και υποστήριζαν ότι κλάπηκαν από τους Φράγκους (όπως συνέβη με πολλά ιερά λείψανα), ο τότε Μητροπολίτης Άρτης Σεραφείμ ο Βυζάντιος έδωσε εντολή να ανοιχθεί ο τάφος της. Έτσι στις 20 Μαρτίου του 1873, ημέρα Τρίτη και ώρα 1:30 πρωϊνή, αφού έψαλλαν την παράκληση της Αγίας ο ιερός κλήρος, ο ευσεβής λαός, οι επίτροποι του ναού, οι πρόκριτοι της Άρτας και οι πρόξενοι της Ρωσίας και της ελεύθερης Ελλάδας, με επικεφαλής τον Αρχιμανδρίτη Στέφανο Κλεόμβροτο (ο Μητροπολίτης Σεραφείμ απουσίαζε στην Κωνσταντινούπολη), άνοιξαν τον τάφο και με πολλή ευλάβεια συνέλεξαν τα ιερά και ευωδιάζοντα λείψανα της Οσίας. Αφού τα τοποθέτησαν σε ξύλινη λάρνακα, τα άφησαν για προσκύνημα στην ωραία πύλη του ναού και συνέχισαν ολονύκτια αγρυπνία προς τιμή της Αγίας και δοξολογία για τη μεγάλη δωρεά των λειψάνων της. Τα χαριτόβρυτα λείψανα της Αγίας αναδείχθησαν πηγή πολλών και μεγίστων θαυμάτων μέχρι σήμερα.

Την 24ην Μαρτίου 1873 συντάχθηκε το πρωτόκολλο εκταφής των οστών της Οσίας Θεοδώρας, το οποίο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΚΟΥΦΑΣ το έτος 1956 στο 4ο τεύχος και στις σελίδες 165-168. Το δημοσιευμένο κείμενο ήταν αντίγραφο του Χρ. Φιλίππου από το πρωτότυπο, που κατείχε ο γυμνασιάρχης Κων. Μόραλης.

Το πρωτόκολλο συντάχθηκε την 24η Μαρτίου 1873, (δηλαδή τέσσερες μέρες αργότερα από την μέρα της ανακομιδής), από τον Γεώργιο Παπαγεωργίου και περιλαμβάνει οκτώ ενότητες.

Η ανακομιδή έγινε «παρουσία και των κ.κ. Υποπροξένων Ρωσίας και Ελευθέρας Ελλάδος Γεωργίου Βαρζέλη και Δημητρίου Δεσποτοπούλου», χωρίς αυτοί να υπογράφουν το πρωτόκολλο. Το έγγραφο το υπογράφουν:

-Ο Αρχιμανδρίτης Στέφανος, ο του Αγίου Άρτης Επίτροπος και δώδεκα άλλοι κληρικοί, οι οποίοι αναφέρονται μόνο με τα οφφίκιά τους (όσοι έχουν) ή με τα μικρά τους ονόματα (π.χ. Παπα-Νικόλας, Παπα-Δημήτριος) και όχι με τα επίθετά τους(!!).

-Είκοσι ένας (21) Πρόκριτοι πολίτες, με τα ονοματεπώνυμά τους εκτός από το ένα για το οποίο αναφέρεται μόνο το επίθετό του (Λουρόπουλος). Σε αυτούς περιλαμβάνονται ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Μαργαρίτης, που επόπτευε την διαδικασία και ο Επίτροπος του ναού Θωμάς Μπαγιάκας.

Το συγκεκριμένο έγγραφο δεν το συμπεριέλαβε ο Μητροπολίτης Σεραφείμ Βυζάντιος στο ιστορικό δοκίμιο περί Άρτης και Πρεβέζης.

Μια προσεκτική μελέτη του συγκεκριμένου κειμένου δημιουργεί ένα πλήθος αποριών, που θα πρέπει η ιστορική έρευνα να ασχοληθεί και να δώσει συγκεκριμένες απαντήσεις, μια και το έγγραφο αυτό χαρακτηρίζεται μέχρι τώρα σπουδαίο ιστορικό τεκμήριο. Συγκεκριμένα:

Ἐσχάτως δὲ, ὁ ἀποδημῶν γεραρὸς ἡμῶν Ἀρχιερεὺς, Κύριος Σεραφείμ, συμπεσόντος λόγου περὶ τῶν ἱερῶν λειψάνων τῆς Ἁγίας, ἀπεφήνατο πρὸς τοὺς προκρίτους τῶν πολιτῶν, ὅτι κρίνει καλὸν νὰ γίνη ἐκταφὴ, ἵνα ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων καταδειχθῇ εἰ ἡ παράδοσις αὕτη (περὶ τῆς ἁρπαγῆς τῶν λειψάνων ὑπὸ τῶν Ἰσπανῶν) ἔχεται ἢ μή, ἀληθείας· καὶ ἡ γνώμη αὕτη ἐγένετο ἀσπαστὴ ὑπό τε τῶν Προκρίτων καὶ τῶν ἄλλων πολιτῶν. Ὅθεν καὶ ἀπεφασίσθη νὰ γίνῃ ἡ ἀνασκαφή· ἀλλὰ δυστυχῶς, ἀσθενήσας ὁ Ἀρχιερεὺς, ἀνέβαλε διὰ τὸν Μάρτιον· καὶ ἐπειδὴ αἰφνῆς καὶ ἀπροσδοκήτως μετεκαλεῖτο κατ’ ἀνωτέραν ἐπιταγὴν εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἀφῆκεν ἐντολὴν εἰς τὸν Ἀντιπρόσωπόν του, Ἀρχιμανδρίτην κύριον Στέφανον Κλεόμβροτον, ὅπως ἀπὸ κοινοῦ μετὰ τῶν Προκρίτων πολιτῶν ἐπιχειρήσωσι τὰ τῆς ἀνασκαφῆς.

Σχόλιο: Για ποιο λόγο δεν έγινε και άλλη μια ολιγοήμερη αναβολή της ανασκαφής, μέχρι να επιστρέψει ο Μητροπολίτης από την Κωνσταντινούπολη; Από τόσο σημαντικό γεγονός δικαιολογείται η απουσία του Μητροπολίτη Σεραφείμ;

Πρώτον ἐψάλλη, κατὰ τὰ νενομισμένα, πρὸ τοῦ Μνημείου ὑπὸ τοῦ ἰδίου Ἀρχιμανδρίτου ἡ Παράκλησις τῆς Ἁγίας Θεοδώρας, ἣν ἐμελοποίησεν ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Κύριος Σεραφείμ. Ἀκολούθως οἱ κτίσται, τῇ ἐπιστασίᾳ τοῦ ἀρχιτέκτονος Δημητρίου Μαργαρίτου, ἀπέσπασαν ἀπὸ τοῦ ἐδάφους τοῦ Νάρθηκος μεγάλην μαρμάρινον πλάκαν ἔμπροσθεν τοῦ Μνημείου παρακειμένην, καὶ ἐντεῦθεν ἤρξαντο νὰ σκάπτωσι, μέχρις οὗ προχωροῦντες πρὸς τὰ κάτω τοῦ Μνημείου ἀπήντησαν τεῖχος ἐκ κεραμίνων πλακῶν (τούβλων), πρὸς διάρρηξιν τοῦ ὁποίου ἐδέησε νὰ μεταχειρισθῶσιν ὄξος. Καὶ σχηματίσαντες ὀπὴν τινά, ἐννόησαν ὅτι τὸ τεῖχος τοῦτο οὐδὲν ἄλλο ἦν ἢ ἡ δεξιὰ πλευρά τοῦ Τάφου, διότι διὰ τῆς ὀπῆς ἐφάνη τὸ Χαῖνον τοῦ Τάφου, εἰς τὸ βάθος τοῦ ὁποίου, ὑπὸ φωτὸς λαμπάδος βοηθούμενοι – ἣν προσεκόλλησαν εἰς τὸ ἕτερον ἄκρον ῥάβδου – καὶ διὰ τῆς ὀπῆς εἰσήγαγον ἐντὸς τοῦ Τάφου, διέκρινεν λείψανον τηροῦν τὴν φυσικὴν αὐτοῦ κατάστασιν.
Ὅτε δὲ οὐδεμία πλέον ἀμφιβολία ὑπῆρχε ὅτι τὸ λείψανον εὑρίσκετο ἐντὸς τοῦ Τάφου, ἤρξατο ἡ ἀνασκαφὴ τοῦ ἐπὶ τοῦ Τάφου Μνημείου...

-Χρησιμοποιήθηκε «όξος». δηλαδή ξύδι για να τρυπήσουν τον δεξιό τείχος του τάφου που αποτελούνταν από κεράμινες πλάκες.

Όπως όμως ο καθένας μπορεί εύκολα να διαπιστώσει, το ξύδι δεν διαλύει τις κεράμινες πλάκες ή τα τούβλα. Αν υποθέσουμε ότι με την λέξη «όξος» εννοείται ένα πολύ ισχυρό οξύ, θα ήταν ενδιαφέρον να μάθουμε το είδος του οξέος και την τεχνική που χρησιμοποιήθηκε για το άνοιγμα της τρύπας στον τάφο, σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, μια και γνωρίζουμε καλά την συμπεριφορά των κεράμινων σκευών απέναντι στα υπάρχοντα σήμερα ισχυρά οξέα.

-Επίσης αναγράφεται ότι, από την τρύπα που προέκυψε φάνηκε, με την βοήθεια λαμπάδος, «ήν προσεκόλλησαν εις το έτερον άκρου ράβδου και δια της οπής εισήγαγον εντός του τάφου», το «λείψανον τηρούν την φυσικήν αυτού κατάστασιν». Μα είναι δυνατόν να διατηρηθεί η φλόγα μιας λαμπάδας, όταν τοποθετείται μέσα σε κλειστό χώρο από μια μικρή τρύπα, όπως στην περίπτωση του τάφου, λόγω της έλλειψης οξυγόνου από τον κλειστό χώρο; Πως δόθηκε η δυνατότητα στους συμμετέχοντες να περιεργαστούν το εσωτερικό του τάφου και να δούνε το λείψανο στην φυσική κατάσταση;

Ἡ ἐσωτερικὴ δι’ αὐτῆς κατάστασις τοῦ Μνημείου καὶ ἡ συσσώρευσις πολλῶν ἀναμίκτων ὑλῶν ἐντός αὐτοῦ ἀποδεικνύουσιν ὅτι βέβηλοι χεῖρες ἐπέφερον τὴν καταστροφήν τοῦ Μνημείου, πειραθεῖσαι νὰ ἁρπάσωσιν τὸ λείψανον ἀλλ’ ἀποτυχούσαι…

Ἀκολούθως, ἀφαιρέσαντες τὰ συντρίμματα ταῦτα καὶ προχωροῦντες εἰς τὴν ἀνασκαφήν, ἀνέυρον τὸν Τάφον ἄθικτον καὶ ἀνέπαφον, πρὸς ἀνατολὰς ἐστραμμένον. Ἀφοῦ δὲ οἱ κτίσται ἐκκαθάρισαν καλῶς τὴν ἐπικαλύπτουσαν τὸν Τάφον μαρμάρινον πλάκαν καὶ προπαρεσκεύασαν τὰ πάντα, ἀπεσύρθησαν, καὶ ἀνέλαβον οἱ ἱερεῖς νὰ ἀνελκύσωσιν τὴν πλάκαν. Τοῦτον δὲ γενομένου, ἐφάνησαν τὰ λείψανα τῆς Ἁγίας, ἐφ’ ὧν ἔκειντο σεσηπότα τεμάχια σανίδων δρυὸς, καὶ μία κέραμος μεγάλη καὶ πλατεῖα ὑπὸ τὴν κεφαλὴν τοῦ ἱεροῦ λειψάνου. Τὰ περισωθέντα δὲ ταῦτα λείψανα τῶν σανίδων μαρτυροῦσιν ὅτι τὸ σῶμα τῆς Ἁγίας, ἀναπαυθείσης πρῶτον, ἐτέθη ἐντός δρυνίνης λάρνακος, καὶ μετ’ αὐτῆς ἀκολούθως ἐν τῷ Τάφῳ.

Κατὰ τὴν κρίσιμον δὲ ταύτην καὶ πλήρη θρησκευτικῆς εὐλαβείας περίστασιν, τῶν ἱερέων φερόντων ἐπιτραχήλια καὶ ἀδόντων, ὁ Ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἀρχιερέως, Ἀρχιμανδρίτης Κύριος Στέφανος, καταβὰς μετὰ τῆς προσηκούσης εὐλαβείας, ἀσκέπης εἰς τὸν Τάφον, καὶ φέρων ἐπιτραχήλιον, συνέλεξε μετὰ πάσης προσοχῆς καὶ δεξιότητος τὰ ὀστᾶ, τὰ πλείστα τῶν ὁποίων ἐκ τοῦ χρόνου ἦσαν σεσαπρωμένα καὶ πολλὰ ἐν εἴδει τέφρας, καὶ εἰλίσας εἰς σινδόνην καθαρὰν, ἐπέθηκε αὐτὰ ἐν κενῷ κιβωτῷ, ὃπερ σφραγισθὲν ὑπὸ τοῦ Ἀντιπροσώπου Ἀρχιμανδρίτου κυρίου Στεφάνου, ὑπὸ τοῦ προκρίτου πολίτου κυρίου Γερασίμου Καραπάνου καὶ τοῦ ἐπιτρόπου τῆς Ἐκκλησίας Θωμᾶ Μπαγιάκα, μετεκομίσθη ὑπὸ τῶν ἱερέων καὶ ἐτέθη πρὸ τῶν Ὠραίων Πυλῶν τοῦ Ἱεροῦ Βήματος…

Σχόλιο: Εδώ αναφέρεται ότι βρέθηκε και το κεφάλι της οσίας κάτω από ένα κεραμίδι. Όμως ο Μητροπολίτης Σεραφείμ αναφέρει στον ΧΡΟΝΙΚΟ ότι δεν βρέθηκε το κεφάλι της Οσίας κατά την ανακομιδή (!!;;). Και πως είναι δυνατόν το λείψανο της οσίας, που ενώ βρισκόταν στην φυσική αυτού κατάσταση ξαφνικά μεγάλο μέρος του να είναι σαν τέφρα; Πως δικαιολογείται αυτή η αντίφαση;

Πόσα δὲ καὶ ποῖα ἐκ τῶν ἱερῶν ὀστῶν περιεσώθησαν, ἀκριβῶς δὲν ἠξεύρομεν, ὡς μὴ δόντες προσοχήν· διότι ἅμα συνελέγοντο, εὐθὺς καὶ ἐτίθεντο ἐν τῷ κιβωτίῳ, ὃ ἐν ἀκαρείᾳ ἐσφραγίσθη ἔνεκα τοῦ συρρεύσαντος πλήθους.

Σχόλιo: Ενώ προηγουμένως αναγράφεται ότι «ο Αντιπρόσωπος του Αρχιερέως Αρχιμανδρίτης Κύριος Στέφανος, καταβάς μετά της προσηκούσης ευλαβείας ασκεπής εις τον τάφον και φέρων επιτραχήλιον συνέλεξε μετά πάσης προσοχής και δεξιότητος τα οστά, τα πλείστα των οποίων εκ του χρόνου ήταν σεσαπρωμένα, και πολλά εν είδει τέφρας, και ειλίσας εις σινδόνην καθαράν, επέθηκε αυτά εν κενώ κιβωτίώ» στον επίλογο ο συντάκτης του πρωτοκόλλου ανακομιδής αφήνει να εννοηθεί ότι η συλλογή των λειψάνων έγινε με τόσο βιαστικό τρόπο, πρακτική που δεν ενδείκνυται, σε τέτοιες περιπτώσεις.

Τελικά το συγκεκριμένο έγγραφο, λόγω των αντιφάσεων που έχει, περιπλέκει το θέμα της ανακομιδής των λειψάνων της Οσίας Θεοδώρας, παρά το διαφωτίζει. Ίσως γι΄ αυτό να μην το συμπεριέλαβε και ο Σεραφείμ ο Βυζάντιος στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΕΡΙ ΑΡΤΗΣ ΚΑΙ ΠΡΕΒΕΖΗΣ. Άποψη του γράφοντος είναι να αποσυρθεί ως αναξιόπιστο και να παραμείνει η ιστορική μαρτυρία του Μητροπολίτου Σεραφείμ, όπως αναγράφεται στο ιστορικό ΔΟΚΙΜΙΟ του. Απομένει στην ιστορική έρευνα να αποδείξει τι απέγινε το κεφάλι του λειψάνου της Αγίας.